تقول جائنى مسلمون اولو بصيرة عشرون و مررت بمسلمين اولى بصيرة عشرين و رايت مسلمين اولى بصيرة عشرين . و اعراب تقديرى به حرف همچو جمع مصحح چون مضاف باشد و ملاقى ساكنى بعد ازو تقول جائنى صالحو القوم و مررت بصالحى القوم و رايت صالحى القوم و همچنين در اسماء ستة تقول هذا ابو البشر و رايت ابا البشر و مررت بابى البشر ، و اعراب لفظى و تقديرى به حرف در تثنيه چون مضاف باشد و ملاقى ساكنى بعد ازو تقول هذان ثوبا ابنك و مررت بثوبى ابنك و رايت توبى ابنك كه در حالت رفع تقديريست و در دو حالت ديگر لفظى و همچنين اعراب جمع مصحح ، چون مضاف باشد با ياء متكلم تقول هؤلاء مسلمىّ و مررت بمسلمىّ رايت مسلمّى .
و اعراب حاصل نشود الا بواسطه عامل و عامل يا معنوى باشد يا لفظى و عامل معنوى در دو موضع باشد يكى در فعل مضارع كه وقوعه موقع الاسم المرفوع عامل است در رفعيت او ، و رفع او يا بضمه باشد همچو در يضرب و يا به حرف همچو در يغزون و يضربان و غير آن ، و دوم در مبتداء و خبر كه اين هر دو مرفوعست ، و مذهب بصريان آنست كه تعريه مبتدا از عامل لفظى از براى اسناد ، اين صفت رافع آن هر دو است ، و مذهب كوفيان آنكه مبتدا رافع خبر است و خبر رافع مبتدا ، و مذهب بعضى از قدما آنست كه تجريد هر دو از براى اسناد رافع مبتداست و اين صفت و مبتدا هر دو رافع خبر ، و مبتداء هر اسمى باشد مجرد از عوامل لفظى از براى اسناد به دو ، يا صفتى كه مجرد باشد از عوامل لفظى واقع بعد از همزه استفهام يا حرف نفى همچو زيد قايم و اقايم الزيدان و ما قائم اخوك
و اصل در مبتداء تقديم است و اگر مشتمل باشد بر چيزى كه اقتضاى صدارت كند همچو اسماء شرطى همچو من جائك فهو مكرم ، يا استفهامى همچو من زيد يا در تعجب همچو ما احسن زيدا يا هر دو معرفه باشند همچو زيد اخوك ، يا مساوى يكديگر باشند همچو افضل منك افضل منى ، يا مبتداء صلاحيت فاعليت داشته باشد بر تقدير تاخير هم چو أزيد قائم يا ضميرشان بود همچو هو زيد قايم ، تقديم او
نفائس الفنون في عرائس العيون ( فارسى ) — صفحة 68
مساهمون: أبو الحسن الشعراني
ص٦٨