نگاهى به سراسر فصل
1 - اقتصاد و پيوند آن با دو ستون اجتماع ( اخلاق ، قدرت ) :
ارتباط اقتصاد با اخلاق و قدرت ، و درهم آميختگى مادّه و معنى و معنى و مادّه در زندگى انسان - از لحاظ فردى و اجتماعى و دينى و سياسى و تربيتى و فرهنگى و دفاعى - امرى آشكار است و نيازى به دليل آوردن براى اثبات آن نيست ؛ چه انسان هر چه مىكند با وجود طبيعى خود مىكند ، و به آنچه در طبيعت وجود دارد ( يعنى مواد و امكانات ) نيازمند است . و در اين نيازمندى شديد فطرى ، فرقى نيست ميان كار مادّى و كار معنوى ، زيرا تا آنگاه كه انسان زنده است و روح او در بدنش جايگزين است ، به مادّه و خوراك نيازمند است حتّى براى فكر كردن و در خلوت نشستن و به مناجات پرداختن تا چه رسد به چيزهاى ديگر . براى بيان حقيقت استوار ياد شده هيچ بيانى صريحتر و مؤكَّدتر و قاطعتر از سخن پيامبر بزرگ هدايت نيست كه در مقام « دعا » عرض مىكرد : «
اللَّهمّ بارك لنا في الخبز ، و لا تفرّق بيننا و بينه ، فلو لا الخبز ما صمنا ، و لا صلَّينا ، و لا أدّينا فرائض ربّنا ، عزّ و جلّ « 1 »
( 1 ) خدايا ! به نان ما بركت ده ، و ميان ما و آن جدايى ميفكن ، كه اگر نان ( مادّهء غذايى ) نباشد ، نه مىتوانيم روزه بگيريم ، و نه نماز بخوانيم ، و نه ديگر واجبات را انجام دهيم » . پس وجود پيوندهاى ريشه دار طبيعى ، ميان وسايل معيشت مادّى و زندگى روحى و دينى امرى مسلَّم و غير قابل انكار است ، « 2 » حتّى در حديث امام صادق « ع » آمده است كه «
ركعتان يصلَّيهما متعطَّرا ، أفضل من سبعين ركعة يصلَّيها غير متعطَّرة « 3 »
( 2 ) دو ركعت نماز خواندن با بدن معطَّر ، بهتر از هفتاد ركعت نماز است با بدنى نامعطَّر » . و آيا ممكن است كه عطر بدون پرداختن پول آن فراهم شود . و آيا اين درست است كه
هامش
« 1 » . « كافى » 6 / 287 .
« 2 » . نيز فصل 5 ، از اين باب ( جلد سوّم / 285 - 320 ) .
« 3 » . « مكارم الاخلاق » / 44 .