روغن زيتون و مويز ، چنان كه يك بيمارى در محلَّى همه گير شود ، و همگان به دارويى خاص نياز پيدا كنند - كه حفظ زندگى و سلامتى ايشان به آن وابسته است - و بعضى از داروفروشان به احتكار آن دارو بپردازند ؛ يا همهء لباسهاى تابستانى يا زمستانى يا موادّ اوليهء آنها احتكار شود ، يا در مورد سوخت و آب و زمين « 1 » و نظاير اينها مردمان گرفتارى شديد پيدا كنند . و امير المؤمنين « ع » در عهدنامهء اشترى ، آنچه را كه ملاك براى جلوگيرى از احتكار است روشن كرده و در بارهء تجّار و اهل داد و ستد چنين گفته است : با وجود اين ( توصيه در بارهء آنان ) ، بدان كه ميان بازرگانان كسانيند كه در معامله بزشتى سختگير و بدجورى بخيلند ، كالاهاى لازم را احتكار مىكنند ، و هر چه را به هر بها بخواهند مىفروشند . و اين ( سودجويى و گرانفروشى ) زيانى است براى تودهء مردم ، و عيب است بر واليان ، پس جلو احتكار را بگير و در اينجا امير المؤمنين « ع » هيچ چيز مخصوصى را - از خوراكى و جز آن - نام نمىبرد ، با اينكه در مقام بيان است » .
ى - « و خلاصه آنكه احكام شريعت اسلامى گزاف و بدون ملاك نيست ، بلكه بنا بر مصالح و مفاسد تشريع شده است ، نيز به زمانى خاص يا مكانى خاص اختصاص ندارد ، بلكه براى عموم مردم در همهء سرزمينها تا روز قيامت وضع شده است . و نيازهاى مردم و لوازم ضرورى معاشى ايشان ، بر حسب زمانها و اوضاع و احوال ، تغييرپذير است ، و اطلاق روايات فراوان نهىكننده از مطلق احتكار همه را شامل مىشود . و مناسبت حكم و موضوع و ملاحظهء ملاك نيز مقتضى پذيرفتن اطلاق است . و اخبار منحصركننده نيز متفاوت است ، چنان كه روغن زيتون در خبر نبوى آمده است و ذكرى از آن در روايات منقول از امير المؤمنين « ع » نيست ؛ يا اينكه نمك در كلام
هامش
« 1 » . به « زمين » كه آن را مؤلَّف محترم ، از موضوعات مورد احتكار شمردهاند ، خوب توجه داشته باشيد ، كه كاملا درست است ، يعنى زمين نيز ممكن است احتكار شود ، و احتكار آن حرام باشد ، و وظيفهء حاكميت اسلامى مبارزه با احتكار زمين باشد .