كثير منهم ضيقا فاحشا ، و شحّا قبيحا ، و احتكارا للمنافع « 1 » ، و تحكَّما في البياعات « 2 » . . .
( 1 ) بسيارى از ايشان در داد و ستد بسيار سختگيرند ، و بزشتى بخل مىورزند ، و نيازهاى مردم را احتكار ( و به قصد گرانتر فروختن انبار ) مىكنند ، و در خريد و فروش به دلخواه خود نرخ مىگذارند ( و اجحاف مىكنند ) . و اين چگونگيها با « آخرت صالح » و « عاقبت نيك » جمع نمىشود .
و آنچه تاكنون به منظور تبيين سخن امام على « ع » گفتيم ، همه بر اين پايه بود كه مرجع « ضمير تثنيه » در « يجمعهما » ، « مال و . . . » و « عمل صالح » ( يا « دنيا » و « آخرت » ) باشد كه در پيش ذكر شده است ، ليكن اگر مرجع ضمير ، دو « حرث » باشد ( در « حرث الدّنيا » و « حرث الآخرة » ) ، ديگر نيازى به هيچ توضيحى نيست ، زيرا كه خود به خود روشن است كه آنچه مىتواند « كشت آخرت » ( يعنى عملى صالح و ثمربخش براى آخرت ) باشد ، بيقين ، جز با زندگيى مقتصدانه و اقتصادى عادلانه و بدور از هر گونه زياده روى و تكاثر و اتراف و اسراف ميسّر نخواهد گشت .
پس معنى سخن امير المؤمنين « ع » در اين مقام ، تفاوتى با معانى سخن او در ساير جاها ندارد ؛ و مقصود اشاره به فاصله هاى معاشى ميان مردمان است كه بايد از حدود اسلامى بيرون نرود ، و به حدّ تكاثر و اتراف و اسراف نرسد . بنا بر اين از اين سخن - و امثال آن هر جا باشد - نمىتوان نتيجه گرفت كه دو درد بزرگ اقتصادى و اجتماعى ، يعنى « تكاثر » و « فقر » ، پذيرفته شده است ، و اسلام اقتصادهاى ناسالم ( چه دولتى و چه خصوصى ) ، و فاصله هاى معيشتى جهنّمى ميان زندگيهاى طبقات مختلف اجتماع را تجويز كرده است .
هامش
« 1 » . ترجمهء اين بخش ( احتكارا للمنافع ) ، در جلد دوّم ( ص 743 ) ، متأسّفانه نادرست آمده ، و ويراستار نيز غفلت كرده است . « لام » در « للمنافع » ، « لام تقويت » است ( مانند « حفظا للوحدة » ) ، نه « لام تعليل » ( مانند « قمت للصّلاة » ) ؛ پس « للمنافع » ، « مفعول به » است نه « مفعول له » . و « احتكارا للمنافع » ، يعنى انبار كردن ( و از دسترس دور داشتن ) كالاهايى كه مردم به آنها نياز دارند و از آنها استفاده مىكنند ، مانند خوراك و ديگر وسايل لازم زندگى ، هر چه باشد . ( در جلد سوم / 525 ، و در جلد چهارم / 463 ، ترجمه درست آمده است ) .
« 2 » . « نهج البلاغه » / 1017 ؛ « عبده » 3 / 110 .