باب چهارم در صفت و معرفت زمرّد و انواع آن و خاصيّت و اشباه و معادن و قيمت و عيوب آن
معدن زمرّد در حدود مصر در كوهى كه آن را مقطم گويند در صعيد مصر در شرقى آن بلاد در زمين سودان ميان رود نيل و درياى قلزم و به مدينهء قوص « 1 » و ديار بربر نشان مىدهند .
عزّت و قيمت زمرّد در هندوستان بيشتر باشد كه در ديگر بلاد .
و زمرّد جوهرى است شريف نفيس ، حجرى معدنى ، لون او سبز شفّاف ، و از روى اصطلاح لغت آن را « زبرجد » خوانند .
و آن دو نوع است : بىرنگ و تمامرنگ ، و در هر نوعى دو طرف افراط و تفريط از روى لون .
و كمرنگ را صابونى خوانند . كمقيمت و اخسّ اجناس زمرّد باشد ، و به تدريج و ترتيب مىرود تا به تمامرنگ رسد .
و اسم زمرّد و زبرجد بر اشرف و اخسّ اطلاق كنند .
« * » و گروهى از جوهريان گفتهاند زبرجد جوهرى ديگرست بهتر از زمرّد و اكنون موجود نيست .
و جنس اشرف از روى لون بر چند نوع است : نخستين ذبابى ، ريحانى ، سلقى ، زنجارى ، صيقلى ، ظلمانى ، رصاصى ، بحرى ، صابونى ، آسى ، كرّاثى ، « 2 » و اصمّ .
هامش
* اين دو سطر در حاشيه تحرير شده است .
( 1 ) - اصل : قوس ، تصحيح مبتنى بر معجم البلدان است .
( 2 ) - باندازهء جاى يك كلمه در نسخه سفيدست .