رويش گياهان و درختان ) آنچنان شكافتيم ، و در آن دانه ها رويانديم ، و انگور و سبزيها ( ى گوناگون ) ، و درختهاى زيتون و خرما ، و باغهايى پوشيده از درختان ، و ميوه و گياه زار ، براى بهره ورى شما و چارپايانتان ، » . اين آيات و همانندهاى آنها ، آدمى را از آن آگاه مىسازد كه حاكم فرمانرواى بر جهان و قوانينى كه در آن است ، ارادهء خداى متعال است ، و خدا است كه آنچه را كه آدمى از آن بهره مند مىشود و خود و چارپايانش از آن روزى مىخورند ، آماده مىكند ؛ پس با فعل خدا مراحل گوناگونى صورت مىپذيرد تا محصولات مختلف به دست آيد ؛ آبى كه مادّهء اصلى زندگى و نموّ است ، خدا آن را از آسمان فرو مىريزد ، و زمين را خداوند قابل شيار كردن و كشتن قرار مىدهد ، و دانه ها و انگور و اسبست و زيتون و نخل را خدا مىروياند و به رشد مىرساند ، و چنين است باغستانها و ميوه ها و چراگاهها ، و اين همه براى آن است كه آدمى منزلت خود را در جهان و كوچكى خود را در مقايسهء با قدرت و فعل خدا - حتّى در آنچه خود مىكارد و آب مىدهد و درو مىكند و از آن مىخورد - به خوبى بداند ؛ و اين انسان از قدر و منزلت ناچيز خود آگاه شود ، و بداند كه كارها و جنبشهاى وى همه فرعى و ثانوى است ، و در برابر اعمال اصلى خدا و قدرت نافذ او در همهء اين امور بسيار ناچيز است ؛ بويژه با توجّه داشتن به قوانين و سنّتهاى تكوينى و نيروها و كارمايه هاى طبيعى - زمينى و آسمانى - و اينكه همهء آنها سپاهيان خدايند كه آنها را مسخّر منافع انسان ساخته و براى تأمين نيازمنديهاى او به فعّاليّت برانگيخته است ؛ * ( وَلِلَّه جُنُودُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ ) * « 1 » سپاهيان ( و نيروهاى ) آسمانها و زمين از آن خداست » ، * ( وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ ) * « 2 » از ( چند و چون ) سپاهيان پروردگار تو كسى جز خود او آگاه نيست » . اين آيات بيّنات و امثال آنها - به بانگ بلند - از مالكيّت ( حقيقى )
هامش
« 1 » « سورهء فتح » ( 48 ) : 4 .
« 2 » « سورهء مدّثّر » ( 74 ) : 31 .