سال 1308 كتاب شد .
از زمانى كه دهخدا به تدوين « لغتنامهء » خود پرداخت يادداشتهاى « امثال و حكم » را نيز مانند لاروس بزرگ فرانسوى ( 6 و 8 جلدى ) داخل لغات كرده بود و « . . . مرحوم اعتماد الدوله قراگزلو وزير معارف وقت بدان سبب كه طبع لغت نامه با وسائل آن عهد ميسر نبود از ايشان درخواست كرد « امثال و حكم » را از يادداشتها مجزا كند و جداگانه منتشر سازد . استاد نيز موافقت كرد و از ميان يادداشتهاى خود آنچه مثل ، حكمت ، اصطلاح و حتى اخبار و احاديث بود بيرون كشيد و مجموع را بنام « امثال و حكم » در چهار مجلد بسالهاى 1308 - 1311 در تهران بهمت مرحوم قراگزلو بطبع رسانيد و در پايان فهرست اعلامى بر آن افزود » ( مقدمهء لغتنامه ، ص 381 )
بعد از آنكه « امثال و حكم » تأليف مستقل و جدا گرديده و طبع شد دهخدا در يادداشتهائى كه براى مقدمهء « لغتنامه » يادداشت كرده بود نوشته است : در « لغتنامه » امثال را به حد لازم نياوردهام ، براى آنكه در كتاب « امثال و حكم » نقل كردهام و اگر در اينجا تكرار ميشد وقت بسيار ميخواست و حجم كتاب بسيار بيشتر ميشد و كار طبع صعبتر ميگرديد . » ( مقدمه ، 408 )
چاپ اول « امثال و حكم » كه آخرين قسمت آن بسال 1311 منتشر شده بود مقدمهء مؤلف را فاقد است و شروع آن از همان حرف الف و آغاز متن كتاب است . و اين نكته ضمن شرححال استاد دهخدا كه بقلم آقاى دكتر محمد معين در « مقدمه لغتنامه شمارهء 40 » بطبع رسيده چنين توضيح شده است :
« . . . اصولا استاد علامه در باب مقدمهء كتابهاى خود احتياطى عجيب مقرون به وسواس داشت . در پاسخ نگارنده راجع به علت عدم تحرير مقدمه براى « امثال و حكم » اظهار داشت : « در زبان فرانسوى هفده لغت پيدا كردم كه در فرهنگهاى عربى و فارسى همهء آنها را « مثل » ترجمه كرده بودند و در فرهنگهاى بزرگ فرانسوى تعريفهائى كه براى آنها نوشتهاند مقنع
امثال و حكم ( فارسى ) — صفحة يادداشتى از ناشر 8
مساهمون: على اكبر دهخدا
صيادداشتى از ناشر ٨