اذا اعشبت فانزل
. نظير : و اذا انتهيت الى السلامة فى مداك فلا تجاوز .
اذا المرء افشى سره بلسانه فصدر الذى يستودع السراضيق
. چون سينهء مرد براى نگاهداشتن راز خويش تنگ باشد ناگزير سينهء آنكه راز را به دو سپرده است تنگتر بود .
اذا المرء لم يدنس من اللوم عرضه فكل رداء يرتديه جميل
. آنگاه كه دامان مرد ببيغاره و سرزنش آلوده نباشد هر پوششى او را باندام است .
اذا المرء لم يعرف مصالح نفسه و لا هو ما قال الاحبة يسمع فلا ترج منه الخير و اتركه انه بايدى صروف الحادثات سيصفع .
نقل از تاريخ گيلان مرعشى .
چون مرد خود نيك و بد خويش نشناسد و اندرز دوستان نيز گوش نگيرد ، او را بگذار و اميد نيكى از وى ببر چه ديرى نپايد كه بتپانچه پيشآمدهاى روزگار گرفتار آيد . نظير .
من لم يؤدبه الابوان ، يؤدبه الملوان . شمس المعالى قابوس .
هركه كمتر شنيد پند پدر * روزگارش زياده پند دهد
وانكه را روزگار پند نداد * تير زهر آب داده پند دهد .
ملك الشعراء بهار .
اذا انت اكرمت الكريم ملكة و ان انت اكرمت اللئيم تمردا
( و وضع الندى فى موضوع السيف بالعلى مضر كوضع السيف فى موضوع الندى . . . )
اذا انتهى الامر الى الكمال عاد الى الزوال . نقل از العراضه
. رجوع به اذا تم امر دنى نقصه ، شود .
اذا انتهى المده لم ينفع العده
. مروان حمار . نقل از تاريخ گزيده . چون روز مرد بپايان رسد ساخت و آمادگى يا فزونى و بسيارى ياران او را سودى نكند . « 1 »
اذا بلغ الكلام الى الله فامسكو
. حديث . چون سخن در ذات باريتعالى رسد زبان دركشيد . نظير : تفكروا فى آلاء اللّه و لا تفكروا فى ذاته . حديث . تفكروا فى صفات اللّه و لا تفكروا فى ذات اللّه . حديث .
اذا تغير السلطان ، تغير الزمان
. رجوع بفقرهء بعد شود .
اذا تغير نية السلطان فسد الزمان
. على عليه السلام . چون دل پادشاهان بگردد روزگار تباهى گيرد . نظير : اذا تغير السلطان تغير الزمان .
چنين گفت زن كى گرانمايه شوى * مرا بيهده نيست اين گفتگوى
چو بيدادگر شد جهاندار شاه * بگردون نتابد ببايست ماه
به پستانها در شود شير خشك * نباشد بنافه درون بوى مشك
هامش
( 1 ) در العراضه اذا انقضت المده لا ينفع العده ، ضبط شده است .