معروف است كه اگر بخواهند كسى را كور كنند ، كافى است كه لحظاتى چشمش را در برابر نور خورشيد باز نگاه دارند ، تا اشعهء خورشيد ، مستقيما بر قوّهء باصرهء او تأثير گذارد .
شيخ الرئيس پس از بيان كبراى قياس و تكميل آن با اشاره به عوامل تكرار و قوّت و شدّت و اشاره به اينكه شدّت و قوّت محسوسات باعث ضعف يا از كار افتادن حس مىشود ، در مورد صغراى قياس مىگويد :
و أفعال القوّة العاقلة قد يكون كثيرا بخلاف ما وصف .
معلوم است كه چرا قوّهء عاقله از كثرت و قوّت و سرعت تعقّلات خويش دستخوش كلال و ملال نمىشود ؟ اين قوّه ، قائم به عضوى از اعضاى بدن نيست ، تا از ناحيهء كلال و ملال آن ، سستى و ناتوانى پيدا كند .
در عين حال ، شيخ الرئيس با آوردن عبارت « قد يكون كثيرا » جانب احتياط را مراعات كرده و نشان داده است كه ممكن است در موارد اندكى همين قوّه ، هم دستخوشكلال و ملال شود ؛ ولى اين ، به خاطر مادى بودن يا جسمانى بودن آن نيست ، بلكه اين قوّه گاهى نياز به يك همكار يا معاون پيدا مىكند . درست است كه خود قوّه مجرّد است ؛ ولى معاون و همكار آن ، گاهى مادّى و جسمانى است و صد البته كه به دليل تكرار ، قوّت و سرعت فعّاليت ، نمىتواند از كلال و ملال و خستگى ، مصون و بر كنار باشد .
معاون قوّهء عاقله ، قوّهء مفكّره است كه از آن مغز است . در موقع فكر كردن ، مغز انسان فعّاليّت مىكند . تكرار و قوّت و شدّت فعّاليّت مغز موجب كلال و ملال آن مىشود . به هيچوجه نمىتوان گفت : فعّاليّت مغزى نسبت به فعّاليّت ديگر اعضا نياز به انرژى كمترى دارد . ممكن است گفته شود : يك ساعت كار فكرى منظّم ، منسجم ، عميق و دقيق ، نياز به انرژى بيشترى دارد ، تا يك ساعت كار جسمى سنگين ، سريع و قوى .
تجريد شرح نمط هفتم از كتاب الاشارات و التنبيهات شيخ الرئيس ابن سينا ( فارسى ) — صفحة 67
مساهمون: احمد بهشتى
ص٦٧