فصل دوم نخستين استدلال بر تجرّد قوّهء عاقله
تبصرة « 1 »
إذا كانت النّفس النّاطقة قد استفادت ملكة الاتّصال بالعقل الفعّال لم يضرّها فقدان الآلات « 2 » ؛ لأنّها تعقل بذاتها كما علمت .
ولو عقلت بآلتها لكان لا يعرض للآلة كلال البتّة إلّا و يعرض للقوّة العاقلة كلال ؛ كما يعرض لقوى الحسّ و الحركة . « 3 »
و لكن « 4 » ليس يعرض هذا الكلال ؛ بل كثيرا ما تكون القوى الحسّيّة و الحركيّة فى طريق الانحلال و القوّة العقليّة إمّا ثابتة و إمّا فى طريق النّموّ و الازدياد . « 5 »
هامش
( 1 ) . شيخ الرئيس نام فصلهايى را كه مطالب آن بديهى است « تنبيه » و نام فصلهايى را كه مطالب آن بديهىتر است « تبصره » قرار داده است ؛ چراكه تنبيه در مورد بيدار كردن آدم در خواب و تبصره در مورد شخص بيدارى كه مىخواهند او را به ديدن وادار كنند ، به كار مىرود ؛ مانند « ديده بگشا كه طبيب تو به بالين آمد » .
( 2 ) . در اين جملهء شرطيّه « كانت » فعل شرط و « لم يضرّها » جواب آن است .
( 3 ) . اين هم يك جملهء شرطيّه است كه در آن « عقلت » فعل شرط و « لكان » جواب آن است .
( 4 ) . جملهء شرطيّهء « و لو عقلت . . . » يك قياس استثنايى شرطى است كه با كلمهء « لكن » رفع تالى كرده ، تا رفع مقدّم را نتيجه دهد .
( 5 ) . جملهء « و القوة العقلية . . . » جملهء حاليّه است .