و الخطايا إلى الأبد و استوسع رحمة اللّه ؛
به كسىكه نجات را بر گروه كمى منحصر مىكند و از اهل جهل و اعمال خطا براى هميشه دور مىسازد ، گوش فرامده و رحمت خدا را وسيع بشمار .
خواجه معتقد است كه جملهء « استوسع رحمة اللّه » به ملاحظهء اين آيهء شريفه آورده شده است :
وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ
. « 1 »
او معتقد است كه اين آيه دلالت دارد بر اينكه رحمت خداوند بيكران است و همه را شامل مىشود ؛ اما نسبت به گروه اشرف - يعنى آنهايى كه بر قلّهء يقين تام و عمل صالح نشستهاند - خصوصيّتى دارد كه در مورد ديگران چنين خصوصيّتى نيست . « 2 »
ولى بايد به محضر خواجه عرض كنيم كه آيه بر مطلوب وى دلالت ندارد ؛ چراكه رحمت اخروى را به تقوا و زكات و ايمان مقيّد كرده است . « 3 »
آرى ، مطابق آيهء فوق ، رحمت مكتوب ، حقّ كسانى است كه ويژگىهاى مذكور را داشته باشند ؛ ولى كسانىكه آنها را ندارند ، سزاوار رحمت مكتوب نيستند . بلكه به دليل قصور ، آنها را معذور مىدارند و عذاب نمىكنند .
آخرين سخن
بايد دانست كه شيخ الرئيس تكثّرگرا و پلوراليست نيست . او به « صراطهاى مستقيم » معتقد نيست ؛ بلكه معتقد است كه « صراط مستقيم » يكى است . او نمىخواهد بگويد : انسان از هر دين و آيينى پيروى كند ، اهل نجات است و از هر
هامش
( 1 ) . اعراف ( 7 ) آيهء 156 .
( 2 ) . ر . ك : شرحى الاشارات ، ج 2 ، ص 83 .
( 3 ) . دنبالهء آيهء 156 سورهء اعراف چنين است :وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ الَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ.