زبانه مىكشد و چيزى نيست كه از خارج بر او تحميل شده باشد .
بنابراين ، عذاب گنهكاران از ناحيهء خداوند نيست ، تا گفته شود كه چرا خداوند ، شخصى را كه در فعل خود اختيارى نداشته است ، عقاب مىكند ؟
وانگهى اگر گفته شود : به مقتضاى ظاهر آيات ، عذاب از جانب خداوند است ، مشكلى نيست ؛ چرا كه در همين عذاب ، خير كثير و شرّ قليل است . شخصى كه عذاب مىبيند ، دچار شر مىشود ؛ ولى ديگران كه اكثريت مردمند ، به خير كثير مىرسند ؛ چرا كه وعدهء عذاب ، موجب تنبّه ديگران مىشود و از ارتكاب معصيت خوددارى مىكنند .
* * * بايد توجه داشت كه شيخ الرئيس طرفدار مسلك جبر نيست ؛ چرا كه علم خداوند به فعل جزئى انسان - از حيث اينكه ارادى و اختيارى است - تعلّق گرفته است . بديهى است كه علم و معلوم با يكديگر مطابقت دارند و اگر علم خداوند از انسان سلب اختيار كند ، تخلّف معلوم از علم لازم مىآيد و اينجاست كه بايد بگوييم : علم خداوند ، جهل است .
همينكه او مىگويد : وعدهء عذاب ، موجب تنبّه بيشتر مردم مىشود ، خود بهترين دليل است بر اينكه او طرفدار جبر نيست .
وانگهى لازمهء اينكه آتش عذاب از درون خود شخص شعله گيرد ، اين نيست كه شخص گنهكار ، در انجام گناه ، اختيار نداشته باشد .
اينكه گويى اين كنم يا آن كنم * اين دليل اختيار است اى صنم