براى ادراك آنها نيازى به صورتهاى مرتسم ندارد . « 1 »
حكيم سبزوارى در تعريف واجب الوجود گفته است :
ما ذاته بذاته لذاته * موجود الحقّ العليّ صفاته
و خود در شرح آن « بذاته » را به نداشتن واسطه در عروض و « لذاته » را به نداشتن واسطه در ثبوت تفسير كرده است . « 2 »
افسوس كه شيخ الرئيس علم واجب الوجود به ما سوا را به واسطهء صورتها دانسته است . بنابراين ، در اين مرحله ، از حيثيّت تقييدى استفاده كرده و صورتهاى علمى را واسطه در عروض علم بر ذات واجب الوجود دانسته است ؛ حال آنكه مىتوانست ديوار صورتهاى علمى را براندازد و با مطرح كردن علم حضورى ، خود را از مخمصهء آوردن حيثيّت تقييدى و صورتهاى علمى به دور بدارد .
2 . علم جواهر عقلانى
عقول مجرّد ، سه علم دارند : علم به ذات ، علم به علت يا علتهاى ذات و علم به معلولها ؛ حالآنكه واجب الوجود ، تنها عالم به ذات و معلولهاست ؛ چراكه او را علتى نيست .
الف ) علم به ذات
علم به ذات ، خاصيّت هر مجرّدى است ؛ هرچند كه چون علم به ذات ، عين وجود
هامش
( 1 ) . ر . ك : علّامه حلّى ، كشف المراد ، مقصد 3 ، فصل 2 ، مسئلهء 2 .
او با كمال صراحت مىگويد : « و لا يستدعى العلم صورا مغائرة للمعلومات عنده ؛ لأنّ نسبة الحصول إليه أشدّ من نسبة الصّور المعقولة لنا ؛ علم ، مقتضى صورتهايى كه مغاير معلومات باشد ، در نزد او نيست ؛ چراكه نسبت حصول معلومات به او از نسبت صورتهاى معقول به ما شديدتر است ( او فاعل و ما قابليم . در عين حال ، براى ادراك صورتهاى معقول خود از واسطه بىنيازيم . »
( 2 ) . ر . ك : شرح غرر الغرائد ( معروف به شرح منظومه سبزوارى ) ص 140 .