آيا ممكن است از آميزش دو معدوم و اتحاد آنها با يكديگر ، شىء سومى پديد آيد ؟
آيا از متّحد ساختن « اگر » و « مگر » مىتوان درختى غير از درخت « كاش ! » به وجود آورد ؟
محصول اتحاد « اگر » و « مگر » كه هر دو هيچ و پوچند ، درخت هيچوپوچ « كاش » و به زبان عربى « ليت » و « لعلّ » است .
در ديار « ناكجاآباد » از هيچ آبادى و عمارتى خبرى نيست . آنجا نه خبرى است و نه خبر گيرندهاى و اصولا آنجا جايى نيست .
به قدرى بطلان اين احتمال بديهى است كه شيخ الرئيس دربارهء آن ، استدلالى نياورده و فهم آنرا به خوانندهء فهيم و آگاه حواله داده است .
دربارهء اثبات يا نفى بديهيّات ، هرچه بيشتر استدلال كنيم ، مشكل بزرگتر مىشود و هرچه از بحث و استدلال ، خوددارى كنيم ، مشكل آسانتر مىشود .
ممكن است اثبات پارهاى از بديهيّات - به ويژه بديهيّات اوّليّه - ما را گرفتار دور و تسلسل كند . همانگونه كه تعريف بديهيّات نيز ما را با چنين مشكلى روبهرو مىسازد .
البته اگر مقصود از اثبات يا تعريف بديهيّات ، تنبيه اذهان غافل باشد ، ايرادى نيست كه حتى از تعاريف و استدلالهاى دورى بهره گيريم . « 1 »
هامش
( 1 ) . ر . ك : شفا ، « الهيّات » ، چاپ مصر ، مقالهء 1 ، فصل 5 ، ص 29 - 36 .