خود سر و خود كام باشد ( حاشا و كلا ) من معنى آزادى را براى تو مىگويم : بدان كه هر كس داراى ادب و شرف است او را آزاد مىگويند يعنى آنكه متدين ومتمدن و پاك اعتقاد باشد و از آنچه عقلاء محترز از آن هستند او نيز احتراز كند و معاونت بنىنوع را در اقوال و افعال مراعات نمايد ، اين چنين آدم با شرف مؤدب صفت آزادى در اوست و غير از اين هر كس هر چه بگويد غلط محض و اشتباه است » . باز شبى جماعتى حاضر بودند سخن از اصالت ايران در ميان بود و استفسار از آن مىنمودند جناب سيد تفصيلى بيان فرمودند كه خلاصهاش اين است كه مرقوم مىدارم ، فرمود : « اين اساس سلطنت ايران و زمان بروز و ظهورش بنابر آنچه تاريخ أهل اروپا و غيرهم گواهى مىدهد و آثار قديمه وخطوط منقوره بر احجار عمارات سلاطين شاهد بر آن اين است كه بشما مىگويم و خوبست اين فهرست را بر لوحه خاطرتان بسپاريد ، تاريخ جلوس هر يك از سلاطين را يا طبقه آنها را نيز بشما خواهم گفت . . . پس فرمود : [ 1 ] . . . جناب سيد چون توقفش در بندر بوشهر به واسطه كسالت بدرازا كشيده و هوا هم روى بگرمى نهاده بود « لذا » تصميم شيراز فرمود كه از آنجا خود راه به طهران برساند پس در بوشهر يكديگر را وداع كرده ايشان به طرف مقصود و منهم به سمت عربستان حركت كرديم مدت مديدى در اماكن مشرفه بسر بردم ، مكرر به خدمت ذى شرافت حضرت آية اللَّه فى الانام حاج ميرزا محمد حسن شيرازى قدس اللَّه سره مشرف شدم مرحمتهاى شايان ديدم و دو قطعه نقشه از نقشههاى اماكن مشرفه كه خود بر داشته بودم تقديم كردم و در آن اوان ضمناً كارى پيش آمد يعنى از يكى از صاحبان انگليس اشاره شد كه در بغداد شرح مختصرى از بعض بناهاى آنجا جغرافيا مانند بنويسيم و هم خودم مىخواستم از « طاق كسرى » نقشه بردارم و مساحت آنجا را مسطور دارم بهر حال مقاصد خود را انجام دادم كه شرح آنها را ( و اين مسافرت را ) در كتاب « آثار
هامش
[ 1 ] . تقرير درس استاد دربارهء تاريخ اجمالى ايران ، توسط مرحوم فرصت به عمل آمده كه چون مفصل است ، متن آن بعد از اين مقدمه به چاپ خواهد رسيد .