حضرت خيرالانام نبوده و نخواهد بود بلكه به واسطه اجراى قانون و تأسيس دارالشورى آيين حقه اسلام را قوتى صحيح پيدا مىشود و اهل اسلام بفوائدى مخصوصه نائل مىگردند و در انظار اجانب ببزرگى و عظمت زندگانى مىنمايند و از عوالم وحشت مىرهند ، بخلاف اكنون مىبينيد كه تمام روى زمين از دول متمدنه اطوار و آداب دولت ايران را بوحشيگرى و نادانى و بىدانشى نسبت مىدهند و سايرين را به تربيت و مدنيت در شمار مىآورند ( وحال اينكه از چندين كرور اروپايى ثلث آن عالم و دانشمند هستند و باقى جاهل بلكه اكثرى وحشيگرى دارند ) ، بلى چون آنها در حفظ شرف يكديگر متحد و معاوناند از اين جهت به تمدن و تربيت معروف شدهاند اما ايران نه يكديگر را معاونت مىنمايند و نه شرف و ناموس همديگر ا مىخواهند بوحشيگرى موصوف گشتهاند به طورى كه بسيارى برآنند كه الان ايران وحشتش بيشتر از افريقاست با وجوى كه افريقا خيلى وحشى است . پس بر دولت ايران واجب است كه در حفظ خود ساعى باشد و آن را در تحت قانون در آورد و الا همسايگان او هر دولتى و هر كسى كه باشد به واسطه اغراضى كه دارند و بجهة همچشمى با يكديگر ايران را بسختترين حالتى خواهند افكند و آنچه را كه نمىخواهم بگويم خواهندكرد پس دولت ايران محتاج مىشود به اينكه خود را ر مهلكه انداز » . بنده فقير روى به سيد كرده عرض كردم : بايد دولت تأسيس دارالشواريى ( پارلمانى ) بدهند و در نشر معارف و آزادى ومساوات و در حقوق وبناى مدارس جدّ بليغ وسيع منيع نمايد وبدوائر دولتى و ديوانخانههاى عدليه نظمى داه شود و افراد ملت را بدون توفير و ملاحظه در حقوق دادخواهى نمايد . رفته رفته به ايجاد كارخانهها و كشيدن خط آهن ( اگر بخشود از مكنت خود اهالى وطن ) دين متقن حضرت خير الانام افزوده خواهد شد » . - عرض كردم در ضمن اين فرمايشات فرموديد كه دولت بايد بنشر معارف و آزادى و چه و چه و چه بپردازد مقصود از آزادى چيست ! ؟ - فرمود : « عجب سؤالى نمودى و خوب شد كه پرسش كردى زيرا دانستهام كه از بسيارى از عوام كالانعام معنى آزادى و حزيت را اينطور دانستهاند كه بايد هر كس هر كارى مىخواهد بكند از محرمات و غيرها هر خلافى كه مىتواند بنمايد و
تاريخ ايران وتاريخ الأفغان ( تاريخ اجمالى ايران وتتمة البيان في تاريخ الأفغان والبيان في الإنجليز والأفغان ) ( فارسى ) — صفحة 31
مساهمون: سيد جمال الدين الحسيني الأفغاني
ص٣١