ملت را از درجه انسانيت به حيوانيت بر مىگرداند و از بلندى به پستى ميل مىدهد » . و : « . . . مستبد هميشه مىخواهد رعيت را در تاريكى جهل بماند و هرگز به نور علم منور نگردد . . . مستبد همواره از علم هراسان است و نمىخواهد در مملكتى رواج گيرد . . . » و اصلًا شايد هدف سيد از اين بازگويى تاريخ ايران و اشاره به نام شاهان و سلسلهها ! ، بيان همين مشكل اساسى ، يعنى :
« استبداد » است كه متأسفانه در كشور ما همه سلاطين و حاكميتها ، همواه دچار آن بودهاند ! . بهرحال : « ميرزا آقا فرصت » يا ميرزا محمد نصير الحسينى شيرازى در مدت كوتاهى كه سيد را در بوشهر مىبيند اين بيانات تاريخى سيد را تقرير و تحرير مىكند و در مقدمه كتاب خود : « ديوان دبستان الفرصة » چاپ هند ، بمبئى ، چاپخانه مظفرى ، به سال 1333 ه ق آن را منتشر مىسازد . . . و سپس اين ديوان در تهران نيز تجديد چاپ مىشود و ما متن كامل مقدمه وى و بيانات سيد را در اين كتاب مىآوريم . البته بايد اشاره كرد كه « فرصت الدوله » يك شخصيت برجسته علمى و فلسفى در عصر خود بوده كه از عناوين مندرج در صفحه اول ديوان وى ، چاپ بمبئى به آن اشاره شده و چنين آمده است : « هو دبستان الفرصة ديوان بلاغت بنيان ، حسّان سحبان ، نشان فلاطون ، لقمان بيان ، دانشمند فرزانه ، فيلسوف يگانه ، تحرير بصير آقاى ميرزا محمّد نصير الحسينى شيرازى ( فرصت الدوله ) در دارالعلم شيراز مرقوم و در بندر معموره بمبئى در مطبع سپهر مطلع مظفرى ، بحليه طبع آراسته گرديد في شهر جمادى الثانية سنة يك هزار و سيصد و سى و سه هجرى علىها جرها الف ثنا : 1333 » . 2 - تتمة البيان في تاريخ الافغاناين كتاب در سال 1318 هق - بيش از يك قرن پيش - به صورت كتابى مستقل در مصر چاپ شده كه در روى جلد آن چنين آمده است : « اععتنى بتصحيحية و طبعه على نفقته : على يوسف الكريدلى صاحب و محرر جريدة العَلَم العثمانى » . در مقدمه اين كتاب ، كرديلى شرحى به قلم خود درباره امير عبد الرحمن خان آورده
تاريخ ايران وتاريخ الأفغان ( تاريخ اجمالى ايران وتتمة البيان في تاريخ الأفغان والبيان في الإنجليز والأفغان ) ( فارسى ) — صفحة 10
مساهمون: سيد جمال الدين الحسيني الأفغاني
ص١٠