فرمودهاند : « لا عدم أعدم من عدم العقل « 1 » هيچ فقرى شديدتر از فقر عقل نيست » . و در بارهء فقر قلب ( فقر روحى ) فرمودهاند : « لا فقر كفقر القلب « 2 » هيچ فقرى چون فقر قلب نيست » .
اشارهء دوّم - تفاوت گذاشتن ميان دو ايستار : خواننده بايد در بارهء مفهوم آيات و احاديث مذكور در اين فصل - و همانندهاى آنها كه در پيش گذشته است يا سپس مىآيد - به خوبى حسّاس باشد ، و مقصود آنها را به صورتى درست دريابد و بداند كه غرض آيات و احاديثى كه اهميّت ارزشهاى معنوى را بيان مىكند و به غناى نفسى و روحى و باطنى بها مىدهد اين نيست كه ارزش اقتصادى و معيشتى مال را منكر شود ، و نقش حياتى مال و امكانات را در جهاننگرى اسلامى و در عمل به احكام دين ناديده انگارد ، و تأثير بس مهم مال را در قوام زندگى مردم و در قوام دين مردم و در حفظ كرامت انسانها از نظر دور بدارد ، و تنها بر توجّه به آخرت تأكيد كند ، و انسانها را در دفاع از حقوق خويش سست سازد ، هرگز ، زيرا اسلام خود مال را « قوام » ناميده است « 3 » ، بلكه مقصود از اين تعليمات دور ريختن ارزشهاى منفى و بىارزشى است كه از تكاثر برمىخيزد ، و همچنين حفظ كرامت انسانى در اجتماع ، و استحكام بخشيدن به ايستار قوامى مال ، و تأكيد بر اينكه مال ابزار و وسيله است نه مقصود اصلى و هدف زندگى ، تا از انحراف مال از جايگاههاى شايستهء آن جلوگيرى شود .
اشارهء سوم - ادامه دادن به مبارزه و گسترده كردن جبهه هاى آن : بنا بر آنچه گذشت - بويژه در اشارهء دوّم - اسلام با تحريف موضع مال به مبارزه برخاسته است و براى بازگرداندن آن به جايگاه قوامى و حياتى خود اصرار ورزيده است ، و با اين كار نظام ارزشى نادرست مبتنى
هامش
« 1 » « امالى » شيخ طوسى 1 / 145 ، از سخنان امام على بن ابى طالب « ع » .
« 2 » « تحف العقول » / 208 ، از سخنان امام باقر « ع » .
« 3 » همچنين « مال » را « خير » ( در مقابل شر ( فقر ) ) نيز ناميده است ، « سورهء بقره » : 180 ( « مجمع البيان » 1 / 267 ) . همچنين نان ( و موادّ غذايى ) را از اسباب ضرورى اداى فرايض شمرده است ، كه نمونه اى از احاديث آن ذكر شد و بتفصيل از آن سخن رفت .