مىديدى » اى محمّد ! « * ( إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ) * آن هنگام را كه ستمگران در نزد پروردگارشان باز داشتند » ، يعنى براى رسيدگى به حسابشان در روز قيامت محبوس ماندهاند ، * ( « يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ ) * با يك ديگر سؤال و جواب مىكنند » ، يعنى با هم به مجادله مىپردازند ، * ( « يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا ) * آنان كه ( در دنيا ) مستضعف بودند » يعنى دنباله رو و تابع ، * ( « لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا ) * به كسانى كه گردنكش و مستكبر بودند » ، يعنى اشراف و بزرگان - مىگويند : * ( « لَوْ لا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ ) * اگر شما نمىبوديد ما مؤمن مىبوديم » ، و به يگانگى خدا ايمان مىآورديم ، يعنى شما مانع ايمان ما شديد . . . پيروان پيامبران در گذشته فقيران و مردمان متوسّط بودند نه ثروتمندان . سپس خداوند سبحان علَّت كفر توانگران مستكبر را بيان مىكند : * ( « وَقالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً ) * گفتند اموال و فرزندان ما بيشتر است » ، يعنى به اموال و اولاد خود افتخار مىكردند ، و چنين گمان مىداشتند كه خداوند سبحان براى كرامت و بزرگوارى ايشان در نزد او آن همه مال و فرزند به آنان بخشيده است ؛ بنا بر اين مىگفتند كه چون اينها نصيب ما شده است و شما محروم ماندهايد ، پس عزّت و آبروى ما در نزد خدا از شما افزونتر است و خدا ما را - با اينكه به شما پيامبران ايمان نداريم - عذاب نخواهد كرد : * ( « وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ ) * ما از عذابشوندگان نخواهيم بود » ؛ و اين را نمىدانستند كه اموال و اولاد بخششى از خداى متعال است كه مىبايست در برابر آن خدا را سپاسگزارند ؛ و اين نشانهء اكرام و بزرگداشت خدا نسبت به آنان نيست . « 1 » و نبايد پژوهنده چنان گمان كند كه اين خصوصيّت تنها در ثروتمندان غير مسلمان وجود دارد ، نه ، بلكه كافر و مسلمان هر دو را شامل مىشود ، و در بسيارى از ثروتمندان و متنعّمان غير كافر - چنان كه پس از اين در ضمن احاديث خواهد آمد - نيز مشهود است ؛ پس شايسته نيست كه عالمان ربّانى و مبلَّغان آگاه حق و پيروان استوار گام فضيلت ، به توانگران تكيه كنند ، و چنان پندارند كه آنان با پول خود به تأييد دين
هامش
« 1 » « مجمع البيان » 8 / 392 .