امور معاشى انسان ، بدين صورت جدّى كه اسلام به آن پرداخته ، يكى از ويژگيهاى اين دين الهى است كه همعنان با واقعيّت و قوانينى طبيعى - كه خدا اشخاص و اشيا را بر مبناى آنها آفريده است - حركت مىكند . انسان ، بنا بر آفرينش و غريزه هاى خويش ، به اسباب معاش و لوازم مادّى زندگى از خوراك و پوشاك و بهداشت و مسكن و نظاير اينها نيازمند است ، و بدون آنها نمىتواند در هيچ بخشى از زندگى يك گام بردارد . از اين رو دين آسمانى براى معاش آدمى سخت اهميّت قائل مىشود ، و براى تأمين نيازمنديهاى او برنامه ريزى مىكند ، و مال را مايهء « قوام » و تداوم زندگى ، و نان را از اسباب برپاداشتن نماز و روزه و حج و ديگر واجبات مىداند و مىگويد : « لولا الخبز ما صلَّينا « 1 » . . . ( 1 ) اگر نان نبود ما نمىتوانستيم نماز بخوانيم . . . » ؛ و بدينسان نان را ستون نماز مىشمارد ؛ و نماز ستون دين است ، و ستون ستون نيز ستون است . پس ديندارى ( و عمل به احكام دين ) بدون نان ( و هزينهء زندگى ) پايدار نخواهد بود ، آرى : « كاد الفقر أن يكون كفرا » « 2 » نادارى به آن نزديك است كه به كفر بينجامد » .
4 - ظلم اقتصادى از خطرناكترين انواع ظلم به شمار است ، بلكه مىتوان گفت مصداق كامل ظلم است كه ديگر شكلها و صورتهاى ظلم را - چنان كه اشاره كرديم - به دنبال دارد ؛ و به همين جهت بزرگترين هدف پيامبران از تبليغ دين و تربيت مردمان و جسور ساختن توده هاى محروم ، و ايجاد درگيريها و نبردها ، از ميان بردن و نابود كردن همين ظلم بوده است .
و بر هر كس كه اندكى فهم و هوشيارى داشته باشد ، آشكار است كه آزادى ( محدود نبودن ) مالكيّت و مصرف ، زمينه را براى ظلم اقتصادى هموار مىسازد ، و راه را براى « تكاثر » و « اتراف » مىگشايد ، و روحيّهء طبقه گرايى و انحصارطلبى را
هامش
« 1 » حديث نبوى ، فصل 5 ، از باب 11 .
« 2 » حديث نبوى ، فصل 32 ، از باب 11 ( جلد چهارم ) .