بنگريد ! در اين حديث مهم - بسيار مهم - سه جمله آمده است بس ژرفگستر ، و هدايت پرور ( كه فروغ جلال الوهى « نبوّت » از آنها مىتابد ، و بانگ صداقت قدّوسى « هدايت » از آنها طنين مىافكند ) . توضيح جملهء سوم ( كه در بارهء آثار منفى « تكاثر » و « اتراف » است ) ، در جاى جاى اين كتاب آمده است . اينك توضيحى كوتاه در بارهء هر يك از دو جملهء ديگر :
جملهء نخست : « أن يتأوّلوا القرآن على غير تأويله قرآن را بر خلاف آنچه هست تأويل كنند » . . . حقّ است كه پيامبر اكرم « ص » و آورندهء بزرگ هدايت آسمانى ، از اين چگونگى و پديد آمدن آن در ميان مسلمانان نگران باشد و از آن بر خود ترس راه دهد ( إنّما أتخوّف . . . ) . اين چگونگى ناروا پس از دوران ترجمهء كتابهاى بيگانه و انتقال علوم يونانى و اسكندرانى ، و عرفان وحدت وجودى هندى به عالم اسلام و در آميختن آنها - در نزد برخى - با معارف قرآنى ، رخ نمود و استمرار يافت .
و اين واقعيّتى است تأسّف آور ، در مورد معارف عقلى قرآنى و مبانى توحيدى ( مبدئى و معادى ) اسلامى ، كه شمارى از عالمان و متفكَّران مسلمان - از فيلسوف و عارف - بدان روى آوردند ، و آيات معارفى قرآن را با آنچه از اين سوى و آن سوى وارد اسلام كردند ، به مدد « تأويل » هاى بىنتيجه « 1 » ، و منهى از نظر عقل و شرع ، منطبق معرّفى نمودند ، و فضاى غنا و استقلال مبانى قرآنى را آشفتند ، و به نام « عقل » و « تعقّل » ، خود را از رسيدن به حقيقت « تعقّل سرهء قرآنى » و « مبانى فطرى الهى » محروم ساختند ، و از تحقّقيابى خالص به حقايق تعاليم حاملان
هامش
« 1 » در اين باره بژرفى بنگريد به نظر آقا على حكيم ( « بدائع الحكم » / 278 ، چاپ سنگى ) ؛ نظر علَّامهء رفيعى قزوينى ( « مجموعهء رسائل و مقالات فلسفى » / 83 ، چاپ تهران ، انتشارات الزّهرا ) ؛ نظر علَّامهء طباطبائى ( « الميزان 5 / 282 - 283 ، چاپ بيروت ) ؛ نظر شيخ محمّد تقى آملى ( « درر الفوائد » ، حاشيه بر « شرح منظومهء سبزوارى » 2 / 460 ، چاپ تهران ، مركز نشر كتاب ) ؛ و نظر آقا ميرزا احمد آشتيانى ( « لوامع الحقائق في اصول العقائد » / 39 - 44 ، نيز « ميزان المطالب » / 371 - 372 ، چاپ چهارم ، قم ، « مؤسّسهء در راه حق » ) .