از مواهب و نعمتهاى خداوند و تصرّف در آنها همچون نايب خدا ( بر طبق دستور خدا و رضاى خدا ) كار كند .
و اين تعليم دينى استوار ، به انسان آزادى تصرّف در دارايى خود را - به طور مطلق - نمىدهد ، چون انسان ساكن كرهء زمين را موجودى مستقل به شمار نمىدارد ، و در مالكيّت و تصرّف و بهره بردارى از نعمتها و مواهب الهى - از نظر مقدار و چگونگى - آزاد نمىشمارد ، بلكه او را جانشين و وكيل خداى متعال مىداند ، كه خدا مال را به او داده است تا بر طبق آيين الهى در آن عمل كند . پس مالى كه در دست وكيل است ، در حقيقت ملك وكيل نيست ، بلكه ملك موكَّل است كه وى را وكيل كرده و اين مال را براى مصارف خاص و معيّن و مشروع در اختيار او قرار داده است . و او بايد همهء محدوديّتهاى مصرف را در آن مراعات كند . و كتاب آسمانى همين معنى را بيان كرده است : * ( « وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيه ) * « 1 » از آنچه ( خدا ) شما را در آن نايب قرار داده است انفاق كنيد » ، يعنى « اموالى كه خدا شما را نايب قرار داده است تا در آنها تصرّف كنيد ، پس اين اموال در حقيقت متعلَّق به او است نه به شما » . « 2 » در تعبيرى كه در اين آيه آمده است ، نكتهء مهمّى وجود دارد كه نبايد از آن غافل بمانيم . و آن نكته ، در ضمير خطاب جمع ( كم ) در كلمهء « جعلكم » است ، يعنى « شما » ( شما را نايب قرار داد ) . و اين تعبير خطابى عامّ است به همهء اجتماع . « 3 » بنا بر اين ، معنى آن چنين مىشود : « خدا همهء مردمان را - با حفظ موازين شرع - صاحب حق در اموال و بهره بردن از
هامش
« 1 » « سورهء حديد » ( 57 ) : 7 .
« 2 » ملا محسن فيض كاشانى ، در تفسير اين آيه مىگويد : « من الأموال الَّتي جعلكم اللَّه خلفاء في التّصرّف فيها ، فهي في الحقيقة له لا لكم ؛ أو الَّتي استخلفكم عن من قبلكم في تملَّكها و التّصرّف فيها . و فيه توهين للإنفاق على النّفس يعنى اموالى كه خداوند شما را نايب قرار داده است تا در آنها تصرّف كنيد و بهره ببريد ، پس اين اموال در حقيقت از آن اوست نه از آن شما ؛ يا اموالى كه شما را جانشين كسانى قرار داده است كه پيش از شما مالك آنها بودند ، و اكنون ( به ارث به شما رسيده است و ) مىتوانيد در آنها تصرّف كنيد . و اين بيان قرآنى ( و تأمّل در آن ) ، انفاق و بخشيدن مال را بر انسان آسان مىكند » - ( « تفسير صافى » 5 / 133 ) .
« 3 » فصل 36 ، از اين باب ( جلد چهارم ) و فصل 3 ، از باب 12 ( جلد پنجم ) .