بازگشت به وطن
مرحوم علّامه مدرّس ، پس از سالها فراگيرى و تدريس در حوزهء نجف اشرف ، به دستور مرجع تقليد شيعيان جهان ، حضرت آيت اللّه سيد ابوالحسن اصفهانى ، در سال 1317 18 ش ، براى تحول و سر و سامان دادن مدارس افغانستان به موطن اصلىاش بازمىگردد ، حوزهء علميهاى در زادگاهش تأسيس كرد و مدت پنج سال در آنجا به تربيت و آموزش طلاب جوان مشغول شد .
اقامت علامه مدرس در افغانستان پنج سال طول كشيد ، سپس به نجف باز گشت . اين بار به دستور مرحوم آيت اللّه سيد ابوالحسن اصفهانى براى تدريس به سامرا رفت ، مدت اقامت و تدريس استاد در سامرا دو سال طول كشيد . بعد از دو سال تدريس در سامرا ، اين بار به عنوان وكيل تامالاختيار مرحوم آيت اللّه سيد ابوالحسن اصفهانى ( ره ) عازم افغانستان شد . يك سال از اقامت استاد در افغانستان گذشته بود كه مرحوم آيت اللّه اصفهانى به رحمت حق پيوست ، مرحوم علّامه مدرس يكسال ديگر در افغانستان ماند و در سال 1326 ش ، به نجف اشرف مراجعت كرد و به تدريس مشغول شد .
در زندان رژيم بعث عراق
از سال 1350 ش ، به بعد بود كه رژيم بعثى حاكم بر عراق ، به بهانههاى مختلف ، دست به آزار و اذيت طلاب و روحانيون زد ، عدهاى را دستگير و زندانى كرد . مرحوم مدرس هم از آزار و اذيت رژيم حاكم در امان نماند . در سال 1353 ش ، شبانگاه به خانهء استاد مدرّس هجوم برده ، ايشان را با بخشى از اجازه نامههاى اجتهاد و دستنوشتهها با خود بردند ، چند روزى را در زندان بعثى گذراند و بعد از آزادى بازهم به تدريس ادامه داد .
چند ماهى از اين اتفاق نگذشته بود ، كه نيروهاى بعثى ، براى بار دوم استاد را دستگير و به زندان انداختند ، بعد از چندين روز شكنجه و آزار ، استاد را مجبور كردند
سى و پنج عالم ( از عالمان تأثيرگذار افغانستان در سده اخير ) ( فارسى ) — صفحة 260
مساهمون: سيد محمد عارف موسوى نژاد
ص٢٦٠