« و چون خانه [ كعبه ] را براى مردم محل اجتماع و [ جاى ] امنى قرار داديم ، [ و فرموديم : ] « در مقام ابراهيم ، نمازگاهى براى خود اختيار كنيد » ، و به ابراهيم و اسماعيل فرمان داديم كه : « خانه مرا براى طوافكنندگان و معتكفان و ركوع و سجودكنندگان پاكيزه كنيد » .
فعل « وَاتَّخِذُواْ » به دو وجه امر « وَاتَّخِذُواْ » و ماضى « وَاتَّخَذُواْ » قرائت شده است :
الف ) قرائت مشهور آيه ، به كسر خاء « وَاتَّخِذُواْ » است ( ابن مجاهد ، 1988 م ، ص 170 ؛ دانى ، 1930 م ، ص 76 ) . فعل « وَاتَّخِذُواْ » فعل امر است و جمله « وَاتَّخِذُواْ مِن مَّقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى » جمله انشائيه اى است كه در بين دو جمله خبريه واقع شده است .
حجت كسانى كه فعل « وَاتَّخِذُواْ » را به امر خوانده اند ، روايتى است كه از عمر نقل شده است . بخارى از عمر نقل كرده است : خداوند در سه مورد با من موافقت كرد ، يكى آنجا كه به رسول خدا گفتم : آيا مقام ابراهيم را مصلى قرار ندهيم ؟ خداوند اين آيه شريفه را نازل كرد :
« وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى »
( ابن زنجله ، 1402 ق ، ص 111 ) . با پذيرش اين روايت ، جمله
« وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى »
جمله اعتراضيه است كه امت اسلام را مورد خطاب قرار مىدهد ( ابن عاشور ، بى تا ، ج 1 ، ص 692 ؛ طبرى ، 1412 ق ، ج 1 ، ص 421 ) . طبرى با استناد به روايات اهل سنت و خبر موافقات عمر ، قرائت به كسر را بر مىگزيند ( حيطاوى ، پژوهشى در قرائتهاى تفسير طبرى ، ص 38 ) .
در قرائت فعل « وَاتَّخِذُواْ » به كسر خاء ، به دليل مذموم بودن عطف جمله انشائيه به جمله خبريه ، مفسران در عطف كلام به ماقبل نظرات متفاوتى دارند .
علامه طباطبايى در تفسير الميزان ، جمله
« وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى »
را عطف بر جمله
« وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَ أَمْناً »
مىداند و مىگويد : هر چند ، جمله اول خبر ، و جمله دوم امر و انشاء است ، اما با توجه به معنا ، آن جمله نيز معناى امر دارد ؛ چون اشاره به تشريع حج و ايمنى خانه خدا دارد ؛ پس برگشت معنايش به اين مىشود : « وإذ قلنا للناس توبوا إلى البيت وحجوا إليه واتَّخذوا من مقام ابراهيم مصلى » ( طباطبايى ، 1417 ق ، ج 1 ، ص 280 ) . طبرسى فعل « وَاتَّخِذُواْ » به كسر خاء را عطف بر آيه
« يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ »
( بقره : 122 ) مىداند ( طبرسى ، 1372 ش ، ج 1 ، ص 382 ) . برخى مىگويند : جمله
« وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى »
عطف به آيه شريفه
« قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً »