2 - 1 - 1 . سياق در لغت
واژه « سياق » از ريشه « س و ق » در اصل « سِواق » بوده كه به واسطه كسره سين ، « واو » تبديل به « ياء » شده است ؛ بنابراين هر دو واژه « سياق » و « سِواق » مصدر فعل « ساق يسوق » است ( ابن فارس ، 1420 ق ؛ زبيدى ، بى تا ، ماده سوق ؛ ابن اثير ، 1383 ق ، ج 2 ، ص 424 ) . بيشتر لغت پژوهان اين واژه را به معناى راندن ، حركت دادن ، و هدايت كردن چيزى يا حيوانى مىدانند ؛ ابن فارس مىنويسد : « السوق ، وهو حَدو الشىء ويُقال سقتُ إلى إمرأتى صداقَها ؛ اين واژه به معناى راندن و طرد چيزى بوده است . چنان كه مىگويند : مهريه خانمم را فرستادم » ( ابن فارس ، 1420 ق ، ماده سوق ) ، يا ابن منظور اين كلمه را براى راندن شتر به كار برده است : « ساق الإبل وغيرها يسوقُها سوقاً و سياقاً وقد انساقت الإبل تساوقاً إذا تتابعت ؛ واژه سوق به معناى وادار كردن شتر و مانند آن از پشت سر براى راه رفتن است » ( ابن منظور ، 2005 م ، ماده سوق ) . راغب مىنويسد : « سوقُ الإبل : جَلبَها وطَردها » ( راغب اصفهانى ، 1416 ق ، ماده سوق ) يعنى جمع كردن شترها و پشت سر هم به صف كردن و راندن آنها . به پايان و مؤخر يك چيز نيز سياق مىگويند « ساقة الجيش » يعنى دنباله و پايان لشكر ( فيروز آبادى ، 1952 م ، ماده سوق ) . به مهريه زنان هم سياق گفته اند ؛ چون اعراب در زمان قديم ، مهريه زنان را شتر و چهارپا قرار مىدادند و آن را به خانه پدر عروس مىراندند ( ابن منظور ، 2005 م ، ماده سوق ) . به زايمان پشت سر هم و متوالى يك جنس نيز گفته مىشود . عرب مىگويد : « وَلَدَت فلانةٌ ثلاثة بنين على ساقٍ واحد » ( جوهرى ، 1990 م ، ماده سوق ) ؛ يعنى فلان زن سه پسر بطور متوالى و پشت سر هم زاييد . جدا شدن روح از بدن نيز سياق ناميده مىشود ؛ زيرا روح از بدن حركت مىكند تا خارج شود ( فيروز آبادى ، 1952 م ، ماده سوق ) .
اين واژه در مسير تحول كاربردى از اشياء و حيوانات گذر كرده و به سخن و كلام يا متن رسيده است . اضافه سياق به كلام ، براى اولين بار در كتاب اساس البلاغه مشاهده مىشود . در كتاب اساس البلاغه در مورد معناى مجازى سياق چنين آمده است : « و من المجاز : هو يسوق الحديث أحسن سياق وإليك سياق الحديث ، وهذا الكلام مَساقه إلى كذا ، وجئتك بالحديث على سوقه : أى سرده » ( زمخشرى ، بى تا ، ج 4 ، ص 314 ) . پس سياق سخن يا سياق كلام به معناى « السرد » يعنى پى در پى و منظم آمدن سخن يا متن است .