حادث است . . . كسى كه مىپندارد معنى را به واسطه صفت عبادت مىكند نه به ادراك ، به امر غايب حواله كرده است . . .
به ايشان عرض شد : پس راه توحيد چيست ؟
حضرت فرمود : . . . معرفت حقيقت شاهد پيش از معرفت صفت اوست ، و معرفت صفت غائب پيش از معرفت عين و حقيقت اوست .
گفته شد : چگونه عين و حقيقت شاهد را پيش از صفتش بشناسيم ؟
فرمود : او را مىشناسى و به علم او عالم مىشوى و خود را به او مىشناسى ، و خود را به واسطه خود و از پيش خود نمىشناسى ، و مىدانى آنچه در خوددارى همه از آنِ او و به اوست ، همانطور كه برادران يوسف به او گفتند : به راستى تو همان يوسفى ؟ گفت : من يوسفم و اين برادرم است . پس يوسف را به خود يوسف شناختند نه به غير يوسف ، ويوسف را به ادراك وهمى قلبى هم از پيش خود اثبات نكردند .
معرفت ، فطرى است و فعل خداست ، معرفت خدا به خود خداست ؛ موقف اين معرفت ، نقش عقل و خرد انسانى در اين معرفت ، نقش پيامبران و اولياء الهى در آن ، معرفت به آيات ، معرفت اسامى الهى ، تعدد معناى معرفت در ارتباط با خداى تعالى مباحث تفصيلى فراوانى دارد كه اين مقاله جاى طرح آنها نمىباشد . « 1 »
9 - 2 . قطع هر گونه عذر و بهانه
خداى تعالى در آيه ذرّ ، حكمت وجود عالم ذر را اين گونه بيان مىكند :
« وإذ أخذ ربك من بني آدم من ظهورهم ذرّيّتهم وأشهدهم على أنفسهم ألست بربّكم قالوا بلى شهدنا أن تقولوا يوم القيامة إنّا كنّا من هذا غافلين أو تقولوا إنّما أشرك آباؤنا من قبل
هامش
( 1 ) . طالبان مىتوانند به كتابهاى : توحيد الإمامية نوشته شيخ محمدباقر ملكى ميانجى ، تنبيهاتٌ حول المبدأ والمعاد نوشته شيخ حسنعلى مرواريد ، ميزان المطالب نوشته ميرزا جواد تهرانى ، أبواب الهدى نوشته ميرزا مهدى اصفهانى ، توحيد و اسماء و صفات نوشته محمّد بيابانى ؛ و مقالات مجله سفينه ، شماره هفت تا بيست و پنج ، رجوع كنند .