« خلق اللّه الأرواح قبلَ الأجسادِ بألفَي عام ، ثمّ أسكنها الهواء ، فما تعارَفَ منها ثمّ ائتلف ههنا ، و ما تناكر ثمّ اختلف ههنا » . « 1 »
خداوند ارواح را دو هزار سال پيش از بدنها آفريد ، سپس آنها را در هوى جاى داد .
ارواحى كه در آنجا باهم ائتلاف داشتند در اين دنيا نيز ائتلاف دارند ، و آنان كه آنجا باهم اختلاف داشتند ، اينجا نيز اختلاف دارند .
از اين گروه احاديث استفاده مىشود كه خداوند متعال ارواح را به يك دفعه آفريده است نه به تدريج و با فاصله زمانى .
مرحوم شعرانى در تعليقات خويش بر شرح اصول كافىِ مرحوم ملا صالح مازندرانى ، به اين امر تأكيد كرده مىنويسد :
« عالمِ ارواح دو هزار سال پيش از عالم اجسام خلق شده است و به احتمال بعيد ممكن است مراد ، خلق هر يك از ارواح پيش از بدنش باشد . در اين صورت خلق هر روحى نسبت به بدنش به دو هزار سال مقدم خواهد بود . و اين با سياق عبارت حديث « 2 » و امرى كه امام عليه السلام بر آن وابسته كرده است تطبيق نمىكند . زيرا لازمه اين سخن آن است كه شيعيانى كه سه هزار سال بعد از امام به دنيا مىآيند ، روحهايشان هزار سال بعد از امام خلق شوند ؛ و در اين صورت ، امام آنها را در عالم ارواح نديده و نشناخته است . در حالى كه امام عليه السلام خلق ارواح به دو هزار سال پيش از ابدان را مقدمه براى عرضه آنها بر امام و شناخت امام نسبت به آنها قرار داده است » . « 3 »
استاد مصباح يزدى نيز در تعليقهاش بر بحار الأنوار مىنويسد :
« از جمله امورى كه شايسته است مورد دقت قرار گيرد ، آن است كه در تقدم خلقت ارواح بر بدنها به دو هزار سال - بنا بر تعبير روايت - تقدمِ هر روحى نسبت به بدنِ خودش
هامش
( 1 ) . الكافى : 396 ؛ بحار الأنوار : 61 / 41 .
( 2 ) . منظور حديثى است كه در آن اميرالمؤمنين عليه السلام به كسى كه مدعى محبت آن حضرت بود مىفرمايد : « تو مرا دوست ندارى ، چون خداوند روحها را به دو هزار سال پيش از بدنها خلق كرد ، و روح تو در ميان روح شيعيان من نبود » .
( 3 ) . ملا صالح مازندرانى ، شرح أصول كافى : 7 / 128 .