مصاحبت صاحبان امراض و رذايل تفكّر نمودن در اسباب و موجبات و مقدّمات امراض و رذايل و تأمّل نمودن در عواقب و عوارض و لواحق و ثمرات آنهاست ؛ چونكه درك نمودن حقايق و دقايق امور و انديشه نمودن در عواقب و عوارض و لواحق آنها به واسطهء تفكّر نمودن است كه به منزلهء مدد و روغن دادن است مر نور و چراغ عقل را و تأثير و فايدهء تفكّر در همهجا خصوصا در تكميل نفوس و تهذيب اخلاق بهتر و بيشتر و سريعتر است از تمام وسايل و اعمال ديگر .
و از اينجاست كه فرمودهاند كه « تفكّر ساعة خير من عبادة سنة » « 1 » و در روايت ديگر « من عبادة سبع سنين » « 2 » و در روايت ديگر « من عبادة سبعين سنة » « 3 » رسيده است ، يعنى فكر نمودن در يك ساعت در مقدّمات و بدايات و در لواحق و عواقب امور بهتر و فايدهبخشتر است در مهتدى شدن انسان و تكميل يافتن نفس آن از تأثير و فايده دادن اعمال جوارحيّه و عبادت نمودن در يك سال يا هفت يا هفتاد سال بنابر اختلاف روايات كه اختلاف آنها به سبب اختلاف يافتن مراتب فكرها و درجات امورى است كه در آنها فكر نموده مىشود خلاصهء مقصود از طول دادن كلام در اين مقام كه مقام ذكر معالجه نمودن امراض نفسانيّه است نه آن است كه خوض در ذكر معالجه نمودن غضب يا جبن بشود يا آنكه دانسته بشود كه علاج غضب و جبن ، منحصر در آن چيزى است كه ذكر شد ، بلكه مقصود نشان دادن و ارشاد كردن به طريقهء تفكّر نمودن در امور و بيان كردن دستور اوست كه معين و سبب كلّى از براى تمام معالجات .
و از اينجاست كه اصحاب ما ( ره ) فرمودند كه علم تهذيب اخلاق و صناعت اكتساب فضايل و معالجه نمودن امراض نفسانيّه و طبابت روحانيّت مثل ساير علوم ديگر محتاج به اعلام نمودن شارع و موقوف به بيان فرمودن او نيست ، بلكه به قوّهء عاقله و به مدد تفكّر ، تحصيل اين فن را مىتوان نمود هرچند كه از جهت تأكيد نمودن مر اغدار و اتمام فرمودن حج و انذار در تمام جزئيّات و كليّات به طريق
هامش
( 1 ) . بحار الأنوار ، ج 68 ، ص 326 و 327 ، ح 20 و 22 و كشف الأسرار ، ج 2 ، ص 387 .
( 2 ) . كشف الأسرار ، ج 2 ، ص 387 .
( 3 ) . همان .