را به قدر عقل و معرفت او قرار دادهام نه به قدر عمل او « 1 » .
و ايضا فرمود كه « ما خلق اللّه عزّ و جلّ شيئا ابغض اليه من الاحمق لأنه سلبه احبّ الاشياء اليه و هو عقله » « 2 » يعنى خلق نفرموده است خداى عزّ و جلّ چيزى را كه مبغوضتر باشد به سوى او از شخص احمق ؛ به جهت آنكه سلب فرموده است از او محبوبترين چيزها را به سوى خودش و آن عقل اوست و مروى است از ابن عبّاس رحمه اللّه كه فرموده است كه اساس دين بناگذارده شده است بر عقل و واجب گردانيده شده است فرايض و واجبات بر عقل و شناخته مىشود پروردگار ما به عقل و وسيله جسته مىشود به سوى او به عقل و شخص عاقل اقرب به خداوند است از جميع مجتهدين و مشقّتكنندگان در اعمال در وقتى كه به غير عقل باشند و يك ذرّه از نيكى و عمل صالح شخصى عاقل بهتر است از جهاد كردن شخص جاهل در هزار سال « 3 » و جناب امير المؤمنين عليه السّلام فرمودهاند كه « فقد العقل فقد الحيوة و لا يقاس الا بالاموات » « 4 » يعنى نداشتن عقل نداشتن حيات است و تشبيه كرده نمىشود شخصى كه فاقد العقل است مگر به مردگان و خلاصهء كلام آن است كه حيات و زندگانى و كمال و سعادت نفس انسانى و شرف و فضيلت و عزّت و مفاخرت بنى نوع انسانى به وجود عقل و به كمال عقل اوست كه دليل بودن او و كمال او متحقّق شدن آثار و علامات اوست در باطن و در ظاهر نفس كه عبارت است از اخلاق حسنهء نفسانيّه او كه موجب صدور افعال حميده و سير پسنديدهء جوارحيّه و بدنيّه ايضا بشود از آنجائى كه سابقا محقّق شد كه وجود حقايق بدون وجود آثار و علامات ممتنع است و ادّعاى وجود حقيقتى بدون وجود آثار و علامات آن غرور و فريب شيطانى است ، پس اعتنايى به عبادات و به اعمال صالحاتى كه بدون اخلاق و فضايل نفسانيّه است نمىباشد و آنها موجب كمال و فضيلت و شرافت و قرب خداوند و كرامت اين كس نمىشوند .
هامش
( 1 ) . اصول كافي ، ج 1 ، ص 11 و 12 ، ح 8 .
( 2 ) . علل الشرايع ، ج 1 ، ص 101 ، ح 1 و بحار الأنوار ، ج 1 ، ص 89 ، ح 16 .
( 3 ) . روضة الواعظين ، ج 1 ، ص 4 و بحار الأنوار ، ج 1 ، ص 94 ، ح 18 .
( 4 ) . اصول كافي ، ج 1 ، ص 27 ، ح 30 .