تقليد علماى مستقيم الفهم ، كه ابواب اللّه هستند ، دست كشيدند و به اين سبب گمراه شدند .
قطع اين مرحله بىهمرهى خضر مكن * ظلمات است بترس از خطر گمراهى
و كسانى كه اعتراف به دل و به زبان و به جوارح به طريق بصيرت و تعقل درست داشتند و لكن به سبب وساوس و عدم نفوذ نور عقل در ايشان و عدم استقرار بصيرتشان در اعتراف خود مستقر و ثابتقدم نماندند و خارج از دين و مرتد گرديدند پس آنها ، جاهل و كافرند به كفر ارتداد و از فرقهء معارين ، كه سابقا ذكر حال ايشان شد ، مىباشند . و در حق ايشان است اين آيه و امثال آنكه
وَ مَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَ هُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ
« 1 » ؛ يعنى و هركس كه برگردد از شما از دين خودش ، پس بميرد در حالتى كه مرتد و كافر باشد پس اعمال ايشان پامال شده است در دنيا و در آخرت .
و ايشانند اصحاب آتش جهنم و در جهنم مخلد و هميشه مىباشند . پس مجموع اين فرقه ، غير از جاهلين به جهل فسوق و عصيان ، همگى شش فرقهء ديگر از اشخاص و فرقهء عقل نيستند ، بلكه فرقهء جهلند كه به سبب ظهور نور عقل در زمان انبيا و اوصيا جهل ايشان پنهان شده است و به طريق عاريت ، نور عقل بر ايشان فى الجمله و با تفاوت تابيده است و از اشخاص و فرقهء عقل پنداشته شدهاند .
خلاصهء كلام آن است كه غالبيت فرقهء عقل و مغلوبيت فرقهء جهل تابع ظهور نور عقل است . و هرقدر كه نور عقل ، ظاهرتر است غالبيت فرقهء عقل و مغلوبيت فرقهء جهل شديدتر است تا به حدى كه آنچه از بنى آدم است ، از فرقهء جهل ، خائف و ترسان مىشود و شغل و كار ايشان تقيه نمودن است . و آنچه از غير بنى آدم است ، مثل شياطين و نفوس شريره ، مطرود و مردود است از كرهء نسيم كه محل تكوّن بنى آدم است و از ما فوق آنكه قبل از مغلوبيت راه و مسكن در آن جاى داشتند تا هفتم زمين و
هامش
( 1 ) . بقره : 217 .