آنچه از اعمال صالحات و نيكويى از سلسلهء جهل سر مىزند يا آنكه سيئات و بدى از سلسلهء عقل بروز مىكند ، پس هردو عارضى و عاريتى است و از غير است ، به سبب اجتماع و خلطهاى كه باهم يافتند و آخر الامر هريك از آنها از آن اعمال عارضيه پاك و خالص مىشوند و در دنيا يا در برزخ يا در حشر و نشر به اصل خود بازگشت مىنمايند . از آنجا كه محقق است كه « كلّ شىء يرجع الى اصله » ، چنانكه خداوند فرموده است كه
لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَ يَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعاً فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ
« 1 » ، يعنى آخر الامر جدا مىسازد خداوند خبيث را از طيب و بد را از خوب و مىگرداند خبيث و بد را بعضى از آن بر بالاى بعضى و ملحق مىنمايد بعضى را به بعضى ، پس او را جمع مىفرمايد ، پس مىگرداند و مىاندازد او را در جهنم و فرموده است ايضا
فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ
« 2 » ؛ يعنى در روزى كه تبديل مىفرماييم ما گناهان و بدىهاى شيعيان و سعيدان را به حسنات و خوبىها مراد روز حشر است و چنانكه در احاديث متواتره است ايضا ، از آن جمله اين حديث است كه فرمودند جناب امام جعفر صادق عليه السّلام در جواب عبد اللّه بن كيسان كه عرض نمود كه من مخالطه مىنمايم با مردم در تجارات و مكاسب خود و مىبينم مردى را خوشطريقه و خوشخلق و خوشمعامله و با امانت و بعد از تفتيش مىيابم او را از دشمنان شما و مىبينم مردى را بدخلق و بد عمل و بىامانت و بعد از تفتيش مىيابم او را از دوستان و شيعيان شما . پس آن حضرت فرمودند :
اما علمت يا ابن كيسان ! انّ اللّه عزّ و جلّ اخذ طينة من الجنّة و طينة من النّار فخلطهما جميعا ثم نزع هذه من هذه فما رأيت من اولئك من الامانة و حسن الخلق و حسن السّمت فممّا مسّهم من طينة الجنة و هم يعودون الى ما خلقوا منه و ما رأيت من هؤلاء من قلة الامانة و سوء الخلق و الذّعارة فممّا مسّهم من طينة النّار و هم يعودون الى ما خلقوا منه « 3 »
هامش
( 1 ) . أنفال : 37 .
( 2 ) . فرقان : 70 .
( 3 ) . اصول كافى ، ج 2 ، ص 4 ، ح 5 و بحار الأنوار ، ج 64 ، ص 76 ، ح 9 .