أُجاجٌ
« 1 » ؛ يعنى ، و مساوى نيستند دو بحر ، بلكه متضادند . آن يك ، بحر شيرين و گواراست و خوردن آن خوش است و آن يك ، بحر شور و تلخ و ناگوار است . و همچنين هر آيه كه در آن ، لفظ ظلمات و نور و ظل و حرور و اعمى و بصير و احيا و اموات مىباشد ؛ مثل :
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ الظُّلُماتِ وَ النُّورَ
« 2 » و مثل :
وَ ما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَ الْبَصِيرُ * وَ لَا الظُّلُماتُ وَ لَا النُّورُ *
وَ لَا الظِّلُّ وَ لَا الْحَرُورُ * وَ ما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَ لَا الْأَمْواتُ إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشاءُ وَ ما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ
* إِنْ أَنْتَ إِلَّا نَذِيرٌ
« 3 » .
سخن چو بر دهن آيد گرش نمايى فهم * هزار گونه حكايت از آن برون آيد
تحفه : [ 3 ] ، [ ماهيت و صفات جهل ]
و از تضاعيف كلمات دانسته شد كه جهل ، جوهرى است ظلمانى و مثل عقل برى است از ماده و مدت ، و خالى است از استعداد و قوّت ، و تمامى صفات نقايص او به طريقهء فعليت است و نقص محض است و هيچگونه كمال در آن نيست و ظلمت صرف است و نمونهاى از نور در آن نيست و از مكان و زمان مبراست و از شبيه و نظير معرّا ، و بسيطى است كه او را هيچگونه تركيب نه ، و ادبار و مطرودى است كه او را هرگز اقبال و قرب ميسر نه ، و اختراع اول خداوند است از غير تمثالى ، و باب اضلال تمام موجودات ظليّه است الى ابد الدّهر من غير تغيير و لا زوال و آية اللّه غضبانية و حجاب اعظم ظلمانيهء او است . واگذارده است در آن ، تمام صفات قهريه و غضبيهء خود را . و مربوط ساخته است به آن ، جملگى مخلوقات ضلاليه و جهنميهء خود را . و اكتساب جهل و ضلالت تمام موجودات جهليه و ضلاليه ، از آن است . و اگر آن نبودى هرآينه جميع در وادى مراح عدم مسروح بودندى و ابواب غضب و لعنت و نقمت بر همه مسدود و الى الابد غير مفتوح و نگشودندى .
آنان كه گلند و آنكه خار است * حيران همگى كه اين چه خار است
هامش
( 1 ) . فرقان : 53 .
( 2 ) . أنعام : 1 .
( 3 ) . فاطر : 19 - 23 .