اصفهان شدند ، چندى اقامت نموده در بين محصلين مشار بالبنان گرديده ، به مقصد نهائى - نجف اشرف - باب علم عزيمت نموده ، پس از انتخاب بحث آيتاللّه مرحوم آخوند ملا محمّد كاظم خراسانى در زمرهء تلامذهء مخصوص ايشان قرار گرفته ، در مجالس خصوصى و فتوائى حضور داشتند . كفاية الاصول را به نظر معظمله مىرساندند [ او نيز از محضر آيات : سيد محمّد كاظم طباطبائى يزدى ، و شيخ الشريعهء اصفهانى بهرهمند گرديده است ] .
بالاخره حسب الامر استاد خود [ در حدود سال 1327 ق ] مراجعت به ايران در وطن مألوف مرجع مراجعات عمومى و مرافعات بودند . لكن شدت علاقه به زيارات و بحث و تدريس بهطور اغلب در مسافرت بودند . در حوزهء علميهء قم [ نيز از محضر آيتاللّه حاج شيخ عبد الكريم حائرى يزدى استفاده نموده است ] و در مشهد مقدس به قدر امكان از ايشان جهت استفادهء علمى و معنوى استقبال مىنمودند ، خاصه آيتين علمين همدانيين آخوند ملا على و مرحوم ميرزا محمّد قدّس سرّه و چون در بعض علوم اطلاعات داشتند ، در مشهد مرحوم حاج شيخ حسن على اصفهانى [ نخودكى ] با ايشان روابط حسنه و ممتدّى داشت .
تا آنكه در فتنهء كشف حجاب ( در سال 1314 ش ) در منزل آمادهء پذيرائى بودند ، ناگاه يكى از دوستان خصوصى به عجله و هراسان وارد شد ، مخفيانه و به طور ناگهانى به ايشان گفت : در فرماندارى بودم نام حضرتعالى و چند نفر از علماى قزوين مطرح شد كه براى شركت در مجلس جشن با همسرشان دعوت خواهند شد . معظمله با حالت اضطراب شديد ، ضمنا درسى عملى به سايرين چشم از جميع ماكان پوشيده ، فرار را برقرار اختيار ، خائفا يترقّب به اسرع وقت پناه به قبر حضرت ابا عبد اللّه الحسين عليه السّلام بردند . و حدود 14 سال در آنجا علاوه بر بحث و تدريس ، كتب مشروحهء زير را در آنجا تأليف نمودند ، سپس به اشتياق زيارت ثامن الائمه ( عليه آلاف التحية و الثناء ) حركت و در دار الايمان قم منزل حضرت آيتاللّه آقاى حاج سيد ابو القاسم روحانى به واسطهء انتسابى كه داشتند
تربت پاكان قم ( فارسي ) — صفحة 1276
مساهمون: عبد الحسين جواهر كلام
ص١٢٧٦