[ 591 ] محمّد بن احمد بن يوسف بلخى
ابو عبد اللّه محمّد بن احمد كاتب بلخى ، معروف به « خوارزمى » ، از مفاخر بزرگ خراسان بود . او در بلخ پا به عرصه وجود نهاد و در آن شهر تحصيلات خود را به پايان رسانيد . سپس وى بلخ را به قصد خوارزم ترك كرد و در آن شهر سكنا گزيد ، به همين مناسبت به خوارزمى شهرت يافت .
ابو عبد اللّه محمّد كاتب بلخى كتاب مفاتيح العلوم را در بين سالهاى 367 تا 372 ه .
تأليف كرد و آن را به وزير عتبى ، عبيد اللّه بن احمد اهدا نمود ؛ به نقل از الاعلام مانند اين كتاب تا آن زمان هيچيك از علماى عرب تصنيف نكرده بود . خير الدين زركلى به نقل از مقريزى مىنويسد كه كتاب مفاتيح العلوم يكى از بهترين كتابهاى آن روزگار بوده است .
ابو عبد اللّه محمّد كاتب بلخى در سال 387 ه . جهان را بدرود گفت « 1 » .
در مقدمهء كتاب مفاتيح العلوم آمده است كه ابو عبد اللّه محمّد كاتب بلخى در بلخ زاده شده ، در نيشابور مىزيسته و مدتى نيز در دربار سامانيان سمت دبيرى داشته است .
ابن خلكان و مقريزى نام او را محمّد بن احمد بن يوسف بلخى خوارزمى نوشتهاند .
اين مرد بزرگ و فاضل ، كتاب مفاتيح العلوم را به زبان عربى تأليف كرد كه يكى از كهنترين دايرة المعارفهاى اسلامى است « 2 » .
در مجلهء آريانا آمده است كه كتاب مفاتيح العلوم در عصر خود دايرة المعارفى بوده كه در آن اصطلاحات علمى ، ادبى ، سياسى ، اجتماعى ، اقتصادى و ادارى گنجانيده شده است . اين كتاب حدود سيصد سال در خراسان از كتابهاى آموزشى بهشمار مىرفته و معتبر بوده است « 3 » .
هامش
( 1 ) - الاعلام ، زركلى ، ج 5 ، ص 312 - 313 ؛ خطط المقريزى ، ج 1 ، ص 258 ؛ دايرة المعارف الاسلاميه ، ج 9 ، ص 17 .
( 2 ) - مفاتيح العلوم ، ص 16 ؛ معجم المؤلفين ، ج 9 ، ص 29 ؛ كشف الظنون ، ج 1 ، ص 1756 .
( 3 ) - مجلهء آريانا ، سال 27 ، ش 4 ، ص 80 ؛ هدية العارفين ، ج 2 ، ص 51 .