[ 538 ] قل محمّد جوزجانى
استاد قل محمّد از خطّهء دانشپرور جوزجان برخاست و در شهر شبرغان قدم به عرصه وجود نهاد ؛ به همين مناسبت صاحب دايرة المعارف آريانا او را شبرغانى و لقبش را جانى ضبط كرده است .
قل محمّد جوزجانى شبرغانى ، تحصيلات خود را در زادگاهش آغاز كرد و از همان دوران كودكى آثار نبوغ در سيماى او مشاهده مىشد . او يكى از شاگردان امير عليشيرنوايى به شمار مىرفت و براى سرودن اشعار قريحهاى سرشار و طبعى روان داشت . به علاوه وى در علم نجوم ، منطق ، فلسفه ، موسيقى ، خطّاطى و نقّاشى از قدرت خارقالعادهاى برخوردار بود و بر تمام علوم مذكور مهارت داشت و شهرت بسيارى كسب كرد ؛ مثلا در موسيقى تا آنجا پيش رفت كه حتّى استادان مشهور در اين فن از او بهره مىگرفتند و به شاگردى او افتخار مىكردند و روىهم رفته در بسيارى از علوم مانند نجوم ، خط ، نقّاشى ، شعر ، ادب و موسيقى صاحبنظر بود « 1 » .
مؤلّف تذكرهء مجالس النفايس مىگويد : قل محمّد جوزجانى ، عود و غچك و قوپوز را چنان مىنواخت كه در عصر او كسى ديگر يافت نمىشد كه به مهارت وى دست يافته باشد . او قواعد معمّا را نيز مىدانست . در دايرة المعارف آريانا آمده است كه جانى جوزجانى از شعراى عهد سلطان حسين بايقرا بود كه وطنش جوزجان را براى كسب علوم و فضايل ترك گفت و به هرات رفت و به دربار امير عليشيرنوايى راه يافت . ابتدا او ( ريحانى ) تخلص داشت امّا امير عليشير نوايى به مناسبت اينكه وطنش جوزجان بود تخلص « جانى » را براى او اختيار كرد . بيت زير نمونهاى از هزاران ابيات و قصايد و غزليات اوست « 2 » :
خوشا مطرب كه ساز خود نوازد * يكى را از نوا خوشحال سازد
* * *
هامش
( 1 ) - دايرة المعارف آريانا ، ج 3 ، ص 498 .
( 2 ) - مجالس النفائس ، ص 103 - 278 .