فرمود : نماز را بهپا دار ، زكات بده و حج خانه خدا را بهجا بيار . آن مرد عرض كرد اگر اينها را انجام دادم مسلمان هستم ؟ فرمود : بلى . عرض كرد : ايمان چيست ؟ فرمود : اعتقاد به خدا و فرشتگان ، كتابهاى آسمانى ، رسالت پيامبران ، روز قيامت و عالم پس از مرگ ، بهشت و جهنم ، تقديرات خداوند و به تمام خيروشر . عرض كرد : اگر من به اينها اعتقاد داشتم ايمان دارم ؟ فرمود : بلى . عرض كرد : احسان چيست ؟ فرمود : انجام كارى براى خدا باشد ، مثل اينكه او را مىبينى ، ولى شما او را نمىبينيد ، او شما را مىبيند ، عرض كرد اگر اين كار را انجام دادم ، خوب كارى كردهام ؟ فرمود : بلى « 1 » .
عطاء بلخى ، روايتى را در باب جهاد از عبد اللّه بن عباس نقل مىكند كه من از رسول خدا صلّى اللّه عليه و إله شنيدم كه مىگفت : در بازار سرگرم خريد و فروش و معامله اجناس و حيوانات هستيد و جهاد را ترك كردهايد ، خداوند خوارى و ذلتى را بر شما مسلط مىكند كه آن ذلت و خوارى از شما جدا نمىشود تا اينكه به دين خدا بازگرديد و به احكام آن عمل كنيد « 2 » .
عطاء بلخى به سندى از عبد اللّه بن عباس نقل مىكند كه از رسول خدا صلّى اللّه عليه و إله شنيدهام كه مىگفت : سه چشم بر آتش جهنم حرام است : چشمى كه از ترس خداوند گريه كند ؛ چشمى كه از محارم خداوند بازداشته شود ؛ چشمى كه در راه خدا و براى حفظ و حراست از حريم دين خدا تا صبح بيدار بماند « 3 » .
از عطاء بن عبد اللّه بلخى ، آثار و تأليفاتى بهجا مانده است كه از جملهء آنها مىتوان به تفسير فى علوم القرآن اشاره كرد . او اين كتاب را در سال 126 ه . شروع كرد و به سال 132 ه . به اتمام رسانيد . نيز كتاب الناسخ و المنسوخ از اوست « 4 » .
عبد الرحمان بن يزيد بن جابر مىگويد : ما هر زمان به خدمت عطاء بلخى خراسانى مىرفتيم ، او را در حال قرائت قرآن مىديديم و نماز شب او هرگز ترك نشد .
هامش
( 1 ) - حلية الاولياء ، ج 6 ، ص 207 .
( 2 ) - همان ، ج 6 ، ص 209 .
( 3 ) - همان ، ج 6 ، ص 209 .
( 4 ) - تاريخ التراث العربى ، ج 1 ، ص 56 ؛ معجم المؤلفين ، ج 6 ، ص 283 ؛ كشف الظنون ، ج 1 ، ص 453 .