سلطان در آن روزگار نمىتواند اينقدر به اصطلاح امروز منوّر الفكر باشد كه در مورد سعى صفا و مروه چنان بينديشد و عمل كند . بلكه ساير بخشهاى تاريخ نيز بر اين ترديد صحّه مىگذارد . مثلا آنجا كه نوشتهاند : « او از رقص و آواز در قهوهخانههاى شاهعبّاس جلوگيرى كرد و آن را تعطيل نمود . »
( ر ك : فلسفى ، نصر اللّه ؛ « تاريخ قهوه و قهوهخانه در ايران » ، چند مقاله تاريخى و ادبى ، ص 281 )
اما به هر رو ، دربارهء او اين قول نيز آمده كه :
« افعال او باعث طعن او شده ، چه بعضى از اهل خبر ، اجتناب نكردن او را از كارهاى شيطان نسبت به او دادهاند . » ( جناب ، پيشين )
شرح
( 43 ) - محيط ميرزا محمّد حسين كرمانى : معروف به ميرزاى محيط از شاگردان و پيروان سيّد كاظم رشتى پيشواى فرقهء شيخيه بوده و پس از درگذشت سيّد در سال 1259 ق او هم مدّعى نيابت و جانشينى وى گرديد . محيط مدّتها در كربلا اقامت داشت و تربيت دو پسر سيّد را عهدهدار بود . وى كتبى چند در طريقهء شيخيه تأليف نموده است . . .
شاهزاده على قلى ميرزا راجع به ميرزاى محيط چنين گويد : « ميرزاى محيط كه نامش ميرزا محمّد حسين كرمانى است خود او را در كربلا ديدهام خط شكسته را مانند عبد المجيد درويش مىنوشت . قرآنى به خط امام حسن در دست است كه مىگويند خط ميرزاى محيط است . »
ر . ك : بامداد ، مهدى ؛ شرح حال رجال ايران ، ج 3 ، صص 95 - 394 ديگر منابع حيات او به نقل از فرهنگ سخنوران : تذكرهء خراب ، 162 / خرابات ، ب 172
( 44 ) - سعدى
( 45 ) - صفا ، سيّد محمّد : فرزند حاج سيّد عبد العظيم حسينى اصفهانى است . خيّامپور در فرهنگ سخنوران ، ج 2 منابع زير را براى او برمىشمارد :
تذكرهء بسمل ، بوستان دوم و تذكرهء خراب ، صص 14 - 113 و تذكرهء خرابات ، ب ، ص 109
بعيد است كسى باشد كه صاحب تذكرهء مصطبهء خراب تحت همين عنوان و نام مىگويد ؛ « اخلاقى خوش دارد و خطى دلكش و خط را مايهء معيشت خود ساخته و در خانه نشسته و در سؤال را بر روى خود بسته است » . چون با گزارش وفا و سفرهاى طولانى نامبرده به سند و هند نمىخواند . اگر چنين ترديدى درست باشد ، از اين سيّد محمّد حسينى متخلّص به صفا گزارشى ديگر جز آنچه در تذكرهء مآثر الباقريّه وجود دارد ، در دست نيست .
( 46 ) - معناى عبارت : « كسى كه مانند پدرش شد ، ستمى نكرده ، بلكه از پدر بزرگوارش پيروى نموده است » . اين جملهء سايره به صورت شعر دوبار ديگر نيز در اين تذكرهء در مورد عدى فرزند حاتم طايى به كار رفته است . ( نيز تعليقه ش 160 ) . بههرحال مثلى است ساير كه در بيت درج شده است :و بابه اقتدى عدى فى الكرم * و من يشابه ابه فما ظلمعدى [ فرزند حاتم در سخاوت ] از پدرش