بقى امور 1 )
[ مباحث پايانى مشتق ]
1 ) مباحث پايانى مشتق
[ امر اول : بساطت يا عدم بساطت بحث مشتق ]
امر اول پيرامون بساطت يا عدم بساطت معناى مشتق مىباشد . ميان علماى منطق و اصول اختلاف است كه آيا مشتق بسط است يا مركب ؟
بعضى از علماء ، معناى مشتق را مركب مىدانند يعنى معناى مشتق عبارت است از ذات ثبت له المبدأ اين گروه قائلند كه ذات در موضوع له مشتق اخذ شده است .
ولى مشهور بين متأخرين مانند محقق شريف صاحب حاشيه بر شرح مطالع مىگويند معناى مشتق بسيط است و اين معناى بسيط ، از ذات به اعتبار تلبس ذات به مبدأ انتزاع مىشود ولى ذات در موضوع له آن دخالتى ندارد .
به قول مرحوم نائينى مفهوم مشتق همان نفس مبدأ بوده كه بنحو لا شرط اخذ مىشود و ملازم با نفس مبدأ است بطورى كه با انتفاء مبدأ عنوان اشتقاق نيز منتفى مىشود و مجالى براى اخذ ذات در مفهوم مشتق وجود ندارد . « 1 »
حال صاحب حاشيه بر شرح مطالع مدعاى خود را اينچنين اثبات مىكنند : در شرح مطالع جناب قطب الدين رازى ابتدا فكر و نظر را تعريف كرده و بعد از تعريف فكر ، اشكالى كه به اين تعريف شده را جواب دادهاند و خواستهاند كه ثابت كنند مشتقات مفاهيم مركبى هستند ولى جناب آقاى سيّد جرجانى صاحب حاشيه بر مطالع اين مطلب را قبول نداشته و مدعاى قطب الدين رازى را رد مىنمايند . « 2 »
هامش
( 1 ) - اجود التقريرات جلد 1 صفحه 98
( 2 ) - شرح مطالع صفحه 8