و همچنين در منطق مىگويند اثبات اخص ، اثبات اعم را به همراه دارد ولى از اثبات اعم اثبات اخص لازم نمىآيد مثلا اگر فلان شىء ، انسان بود حتما حيوان هم هست ولى برعكساش درست نيست و اگر چيزى حيوان بود حتما انسان هم نمىباشد .
حال در ما نحن فيه هم مطلب از اين همين قرار است يعنى اگر گفتيم زيد بطور مطلق ضارب نيست مىتوان گفت در حال انقضاء هم ضارب نمىباشد ولى برعكساش صحيح نمىباشد يعنى اگر زيد در حال انقضاء ضارب نبود نمىتوانيم بگوئيم بنحو مطلق ضارب نيست يا اگر زيد در حال حاضر ضارب نباشد دليل بر اين نيست كه بنحو مطلق هم ضارب نباشد بلكه ممكن است در گذشته متّصف بصفت ضرب بوده « 1 »
هامش
( 1 ) - مىتوان جواب اين اشكال را به اين نحو دارد كه : نياز نداريم براى رفع اشكال مطرح شده به مثل اين گونه از تكلفات پايبند شويم بلكه ملتزم مىشويم كه قيد به محمول رجوع مىكند كما اينكه از ظاهر عبارت زيد ليس بضارب الآن نيز همين مطالب فهميده مىشود و در مقام جواب مىگوئيم صحت سلب مقيد به قيد الآن اگر چه علامت اين نيست كه ضارب مطلقا به صورت مجاز استعمال شده ، و ليكن علامت اين مطلب هست كه ضارب مقيد به قيد الآن مجاز مىباشد و همينقدر كفايت مىكند زيرا ما در مسأله مدعى همين مقدار هستيم يعنى مدعى هستيم كه ضارب مقيد به قيد الآن مجاز است اگرچه به نحو مطلق را اثبات نكند و ما اصلا درصدد اثبات به صورت مطلق نيستيم عناية الاصول جلد 1 صفحه 144 و 143