صوفى محمد دانشمند
: « 1 » رحمة الله تعالى ، خليفه سيماند از خلفاى اربعه خواجه احمد و سالها بر مسند ارشاد بودهاند و خلق را به حق دعوت نموده ، حضرت ايشان مىفرمودهاند كه ، صوفى محمد دانشمند مرد بسياردان و متشرع و متقى بوده است ، حضرت خواجه كه به يسى آمدهاند بذكر جهر مردم را مشغول گردانيدهاند خدمت
هامش
( 1 ) - مطابق ضبط سه نسخه . مى ، مج ، چپ . خليفه سوم خواجه احمد يسوى ، مردى است بنام صوفى محمد دانشمند و خليفه چهارم شخصى باسم سليمان حكيماتا ، كه ما نيز در متن همين روايت را كه درست است اختيار كرديم ولى در نسخه بر ( نسخه اساس ) اصولا از صوفى محمد دانشمند و شرح حالش ذكرى نرفته است و بجاى آن سليمان ، حكيماتا را كه خليفه چهارم است و نامش سليمان و لقبش حكيماتا ، دو شخصيت ممتاز و جدا از هم تصور كرده ، يكى را بنام سليمان خليفه سوم و ديگرى را حكيماتا خليفه چهارم دانسته و به همين مناسبت تمام مطالبى كه در سه نسخه در ذيل شرح سليمان حكيماتا آمده دو قسمت كرده ، قسمتى در زير نام سليماناتا خليفه سوم و قسمتى ديگر در زير اسم حكيماتا خليفه چهارم نوشته است و براى مزيد فايده عين روايت نسخه ( بر ) را نيز ذيلا ذكر مىكنيم و هى هذه :
1 - سليماناتا ، رحمة الله ، خليفه سيوم خواجهاند و ايشان از كبار مشايخ تركند و حكمتهاى ايشان كه به زبان تركى در معاملات درويشان گفتهاند در تركستان مشهور و معروف است و از جمله فوائد انفاس ايشانست اين مثل كه در احترام خلق و اغتنام وقت فرمودهاند : هركيم كورسانك خضربيل ، هرتون گورسانك قدر بيل ، يعنى هركس كه بينى خضر دان و هر شب كه آيد قدرشناس و اين مثل كه در كسر نفس خود گفتهاند .
بارجه يخشى بيزيمان بارحه بوغداى بيزيمان يعنى همه نيك و ما بد ، همه گندم ، ما كاه .
2 - حكيماتا رحمة الله ، خليفه چهارماند از خلفاى اربعه خواجه احمد و سالها بر مسند ارشاد بودهاند و بعد از خلفاى ثلاثه ، خلق را به حق دعوت نموده و مسكن حكيماتا ولايت خوارزم بوده و آنجا از دار دنيا رحلت فرمودهاند ، در موضعى كه آن را آققورغان گويند ، يعنى قلعه سفيد و قبر مبارك ايشان آنجا معروف و مشهور است ، يزار و يتبرك به .