هامش
- اجزاء باشد ، و لازمه آن رجوع به احتياط ، هنگام شك در اقل و اكثر است ، زيرا شك در اينجا به شك در محصل غرض برمىگردد نه شك در اصل تكليف . لكن منظور از بسيط در تقرير اشكال ، آن بسيطى است كه ماهيت واحده دارد ، در مقابل مركب كه ماهيت مختلفه دارد نه بسيط در خارج ، و اگر چنين نبود اشكال بر آن وارد مىشد كه جامع منحصر بين اينكه مركب و بسيط به معنى مذكور باشد نيست ، بلكه جامع ماهيت واحده كه صلاحيت دارد بر متكثر منطبق شود خواهد شد پس مورد جريان برائت واقع مىشود . فتأمل .
( حقايق الاصول جلد 1 صفحه 60 و 59 )
بد نيست در اينجا بيان بداريم كه : علاوه بر قدر جامع آقاى آخوند ، چند قدر جامع ديگرى براى صحيحىها بيان شده است :
1 - قدر جامع نفس اجزاء است بدون اينكه عنوانى داشته باشد ، و اگر در جزئيت شئى در اين قدر جامع شك شود ، مىتوان برائت جارى كرد .
2 - قدر جامع عنوان مسبب از اجزاء است . مانند طهارة كه مسبب از غسل يا وضو مىباشد ، و اصالة البرائه در اينجا جارى نيست مگر در برخى از وجوه
3 - قدر جامع مفهومى است كه مصداقش بين اقل و اكثر مردد است مثل وجوب صوم ماه مبارك رمضان كه مصداقش بين 29 يا 30 روز مردد مىباشد ، و جريان قائده احتياط در اين گونه موارد مورد اختلاف است ، شيخ انصارى قائده اشتغال جارى كرده و آخوند برائت .
4 - قدر جامع مفهومى است بسيط كه مصداقش بين متباينين مردد است ، مثل مفهوم آب كه بين اين ظرف و آن ظرف مردد شود . ( محاضرات محقق داماد جلد 1 صفحه 72 )
5 - قدر جامع منحصر به جامع مقولى يا جامع عنوانى نيست ، بلكه در اينجا جامع سومى هست و آن مرتبه خاصه از وجود سارى مىباشد ، مثلا در مورد نماز درست است كه از مقولات متباينى تركيب يافته است ، از قبيل كم ، كيف و وضع ، و اين مقولات تحت جامع مقولى حقيقى مندرج نمىشوند ، اما اين مقولات مختلف تحت مرتبه خاصه از وجود سارى مندرج مىشوند كه اين وجود سارى بسيط بوده و از ناحيه قلت به اركان محدود است ، اما از ناحيه زياده لابشرط مىباشد و اين جهتى است كه جامع بين جميع افراد صحيح خواهد بود .
مثلا نماز عبارت است از مرتبه خاصهاى از وجود ، بنابراين نماز امرى بسطى است كه بر قليل و كثير و قوى و ضعيف صدق مىكند .
6 - سنخيت معانى و ماهيات ، و سنخيت وجود عينى متأكسان مىباشند . وسعت سنخيت ماهيات از جهت ضعف و ابهام است اما وسعت و سنخيت وجود حقيقى از جهت فعليت مىباشد ، و لذا هرچه ضعف و ابهام در معنا بيشتر باشد ، اطلاق و شمول هم بيشتر خواهد بود و هرچه وجود شديدتر و قوىتر باشد ، اطلاق و وسعت هم عظيمتر و تمامتر است . -