تانيث به هاء در حال وقف را چنين توجيه كردهاند كه فرقى ميان تاى تانيث و تاى جوهر كلمه باشد « 1 » ، با اينكه از نظر آنها تاء همان اصل است . « 2 »
بيشتر علماى عربى عقيده دارند كه در علامت تأنيث تاء اصل است و هاء فقط در حال وقف جانشين آن مىشود « 3 » و لذا بيشتر مثالها با هاء نوشته شده است . ولى از بعضى از نحويها نقل شده كه گفتهاند اصل در اسمهاى مؤنث همان هاء است تا ميان آنها و افعال تفاوتى باشد . بنابراين افعال با تاء و اسماء با هاء نوشته مىشوند « 4 » . ولى عموم نحويها اين سخن را رد مىكنند ، زيرا كه به هنگام وصل ، كلمه با تاء خوانده مىشود و حالت وصل ، همه چيز را به اصل آن بر مىگرداند . « 5 »
از آنجا كه اصل در كلمه اين است كه حروف هجاى آن با رعايت ابتدا و وقف نوشته شود ، قاعده عمومى در نوشتن تاى تانيث اين شد كه با هاء نوشته شود و دانشمندان پيشين سعى كردهاند براى كلماتى كه با تاء نوشته شده و مثالهاى آن را اندكى قبل آورديم ، علت پيدا كنند و تفسير و توجيهى كه براى اين كار گفتهاند منحصر در اين است كه كلمه در اين گونه موارد مطابق اصل خود كه همان تاء مىباشد ، نوشته شده و يا بر اساس اراده وصل نوشته شده است « 6 » . ابوبكر انبارى مىگويد « 7 » : « علت اينكه اين كلمات را در مصحف با هاء نوشتهاند اين است كه آنها در كتابت بنا را بر وقف گذاشتهاند و در مواردى كه با تاء نوشتهاند بنا را بر وصل نهادهاند . » مهدوى نقل مىكند كه بعضى از علما گمان كردهاند كه اين وضع از املا كننده و كاتب ناشى شده است . وقتى املا كننده كلمهاى را كه هاى تانيث دارد با كلمه بعدى متصل مىكرد ، هاء در درج كلام تبديل به تاء مىشد و كاتب آن را مطابق با تلفظ و در حال وصل مىنوشت و اگر املا كننده كلمه را از ما بعد خود قطع مىكرد و
هامش
( 1 ) ازهرى ، ج 1 ، ص 50 و بنگريد به : سيبويه ، ج 2 ، ص 281 .
( 2 ) مهدوى ، ص 80 .
( 3 ) بنگريد به : مبرد ، ج 1 ، ص 63 و ابن جنّى : سر صناعة الاعراب ، ج 1 ، ص 176 و ابن يعيش ، ج 9 ، ص 81 .
( 4 ) ابوبكر انبارى ، ج 1 ، ص 283 - 282 و علم الدين سخاوى : الوسيلة ، برگ 68 أ و جعبرى ، برگ 284 أ .
( 5 ) ابن جنى : سر صناعة الاعراب ، ج 1 ، ص 176 و بنگريد به : ابن يعيش ، ج 9 ، ص 81 .
( 6 ) دانى : المقنع ، ص 77 و جعبرى ، برگ 291 ب .
( 7 ) ايضاح الوقف و الابتداء ، ج 1 ، ص 287 .