پيامبر فرمود : نگاه كنيد و ببينيد اين دو كيستند ؟ عرض كردند : معاويه است و عمرو بن العاصى در اين هنگام رسول خدا دست به دعا برداشته فرمود : خدايا آن دو را نگونسار گردان و به آتش دوزخ درانداز ، يا به عبارتى كه ابن عباس روايت كرده : خدايا آن دو را به فتنه درانداز و نگونسار گردان . « 1 »
آن جماعت چون در سند اين روايت هيچ اشكال و نقصى نيافتهاند ، و از طرفى بر علاقهمندان معاويه گران مىآمده كه چنين روايتى دربارهاش وجود داشته باشد ، تلاشهاى گوناگون در محو اين حقيقت بروز دادهاند . احمد حنبل اسم آن دو نفر را حذف كرده و به جايش نوشته : فلان و فلان ، و عدهاى در برابر اين حديث ، چه ديگرى به ثبت رساندهاند . ابن قانع در معجم خود از محمد بن عبدوس كامل ، از عبد اللّه بن عمر ، از سعيد ابو العباس تيمى ، از سيف بن عمر ، از ابو عمر - آزاد شدهء ابراهيم بن طلحه - ، از زيد بن اسلم ، از صالح شقران چنين ثبت كرده است : شبى در سفر بوديم كه پيامبر صداى آوازى شنيد . رفتم و نگاه كردم ، ديدم معاوية بن رافع است و عمرو بن رفاعة بن تابوت كه آواز مىخواند . آمدم و به پيامبر اطلاع دادم ، فرمود : خدايا آن دو را به سوى آتش دوزخ بران و نگونسار گردان . در نتيجه ، عمرو بن رفاعه پيش از آنكه پيامبر از سفر برگردد ، مرد .
سيوطى مىگويد : اين روايت ، اشكال و ابهام را از ميان برد و معلوم گشت كه توهمى در حديث نخستين و در يك لفظ آن رخ داده است ، در لفظ « ابن العاصى » ، و در حقيقت او ابن رفاعه بوده است كه يكى از منافقان است ، و همچنين معاوية بن رافع يكى از منافقان است ، و خدا داناتر است . « 2 »
كسى نيست از اين مرد مطلع و استاد فن حديث كه عهدهدار بررسى و ارزيابى و نقد است ، بپرسد كه اشكال و ابهامى كه مىگويى در حديث نخستين هست ، در كجاى آن است ؟ كدام لفظ و كلمهاش مبهم و بيجاست تا احتمال توهم و اشكال در آن پيدا شود ؟
مگر در متن و مفهوم آن ، چيزى مخالف اصول يا شريعت هست ، يا چيزى بر خلاف
هامش
( 1 ) . مسند احمد حنبل : 4 / 421 ؛ كتاب صفين ( چاپ مصر ) 246 . نيز ر ك : لسان العرب : 7 / 404 و 9 / 439 .
( 2 ) . اللئالى المصنوعة : 1 / 427 .