كان أمرا استقباليّا ، كالصوم في الغد و المناسك في الموسم ، كان وجوبه مشروطا به شرط موجود أخذ فيه و لو متاخرا ، أو مطلقا ، منجزا كان أو معلقا ، فيما إذا لم تكن مقدمة للوجوب أيضا ، أو مأخوذة في الواجب على نحو يستحيل أن تكون موردا للتكليف ، كما إذا أخذ عنوانا للمكلف ، كالمسافر و الحاضر و المستطيع إلى غير ذلك ، أو جعل الفعل المقيد باتفاق حصوله ، و تقدير وجوده - بلا اختيار أو باختياره - موردا للتكليف ؛ ضرورة أنه لو كان
شرح
باشد ، مانند : روزهء فردا [ كه هرچند امروز وجود ندارد ولى وجوبش چون در امروز ثابت و حاصل است ، ناگزير مقدمات وجودى آن نيز امروز وجوب حالى و فعلى دارند پس غسل در شب پيش از آن روز واجب است ] . و مانند : مناسك در موسم حج [ كه زمان آن از روز نهم ذى الحجه است ، ولى چون وجوب آن فعلى و حالى است ، ناگزير مقدمات وجودى آن نيز از قبيل قطع مسافت و تحصيل زاد و . . . بالفعل و در زمان حال واجب مىباشند پس تا وجوب ذى المقدمه فعلى نشود وجوب مقدمه فعلى نمىشود . حال ، از هرطريقى كه ذى المقدمه به فعليت برسد مهم نيست : ] 1 . خواه وجوب ذى المقدمه مشروط به شرطى باشد كه وجود آن در وجوب ذى المقدمه اعتبار شده ، هرچند بهگونهء شرط متأخر [ از زمان وجوب ، كه مختار ما بود ] ، 2 . و خواه وجوب مطلق باشد [ يعنى هيئت و ماده مطلق باشند ] ، يا به صورت منجّز باشد ، [ مانند : نماز پس از دخول وقت ] ، 3 . و خواه به صورت معلّق باشد [ يعنى ماده ، مقيد باشد ولى وجوب واجب ، فعلى باشد . در نتيجه وجوب مقدمه از آن تبعيت كند ] ، البته در موردى كه مقدمه شرط مقدمهء وجوب نيز نباشد ، [ زيرا اگر مقدمهء وجوب باشد ، وجوب ، فعلى نخواهد بود و اين مختار صاحب فصول بود ] ، ب ) و يا در واجب بهگونهاى أخذ نشده باشد كه مورد تكليف بودنش محال باشد ، مثل آنكه آن را بهطور وصف عنوانى براى مكلّف اعتبار كنند ، مانند :
مسافر ، حاضر ، مستطيع و غير آن ، [ زيرا تا عنوان مسافر تحقق نيابد ، قصر نماز وجوب ندارد تا وجوبش به مقدمه ترشّح كند و تحصيل اين عنوان را واجب كند و