طلبه ما لم يحصل غرضه الداعي إليه ، و إلا لما أوجب حدوثه ، فحينئذ يكون له الإتيان بماء آخر موافق للأمر ، كما كان له قبل إتيانه الأول بدلا عنه .
نعم فيما كان الإتيان علة تامة لحصول الغرض ، فلا يبقى موقع للتبديل ، كما إذا أمر بإهراق الماء في فمه لرفع عطشه فأهرقه ، بل لو لم يعلم أنه من أيّ القبيل ، فله التبديل باحتمال أن لا يكون علة ، فله إليه سبيل ، و يؤيّد ذلك - بل يدلّ عليه - ما ورد من الروايات في باب إعادة من صلى فرادى جماعة ، و أن اللّه تعالى يختار أحبهما إليه .
شرح
آبى ديگر كه با امر [ نخست ] ، موافق است بدل از آن بياورد ، چنان كه مىتوانست [ همين كاسه آب دومى را ] پيش از آوردن اولى ، بياورد . [ و نيازى به امر دومى نيست و عقل به امتثال بار دوم حكم مىكند ] .
آرى ، در موردى كه انجام دادن ، علت تامهء حصول غرض باشد ، [ و با امتثال اول ، غرض نهايى مولى حاصل شود ] جايى براى تبديل [ و انجام عمل براى بار دوم ] باقى نمىماند ، مانند موردى كه مولى امر كند بنده آب را براى رفع تشنگى در دهان مولى بريزد ، و وى نيز آب را در دهان مولى بريزد . [ كه با بار اول غرض نهايى حاصل مىشود و دوباره آب در گلوى مولى ريختن چهبسا موجب خفگى مولى شود ] بلكه مىتوان گفت ، در موردى كه بنده نداند امتثالش از چه قبيل است ، [ مردد باشد كه آيا اتيان اول ، علت تامّه حصول غرض است يا علّت تامه نيست ؟ در اين صورت ] مىتواند به احتمال اينكه كه [ اتيان اولى ] علت [ تامه براى حصول غرض نهايى مولى ] نبوده باشد ، تبديل كند . در نتيجه براى دومين بار [ به نيت رجاء و احتياط ] مىتواند انجام دهد ، و مؤيّد آن بلكه دليل بر اين ادعا [ - بر اصل جواز تبديل نه بر جواز تبديل در صورت شك ] رواياتى است كه در باب اعادهء نماز كسى وارد شده كه نمازش را فرادى خوانده [ و پس از آن جماعتى برپا شده ] ، بهطور جماعت بخواند ، كه خداوند متعال هركدام را كه نزدش محبوبتر است برمىگزيند .