از قول عكرمه ، از ابن عباس مىنويسد كه آيهء « آيا او با كسى كه به عدالت فرمان مىدهد ، برابر است » « 1 » ، در حق عثمان نازل گشته است « 2 » ، و محب طبرى هم آن را در كتابش آورده است . « 3 »
ما به تحقيق و بررسى سند اين روايت دروغين احتياج نداريم ، روايتى كه شأن نزول آيه را از حقيقتش بگردانيده است . اين روايت بهترين شاهد و دليل است بر راستى سخن سعيد بن مسيب با بردهء آزاد شدهاش به نام برد كه گفت : اى برد ! مبادا تو از زبان من چنان كه عكره از زبان ابن عباس دروغ مىساخت ، دروغ بسازى . « 4 »
بار ديگر صفحات تاريخ زندگى عثمان را ورق بزنيم و از نظر بگذرانيم تا ببينيم كدامينش بر راستى اين افسانه دلالت مىنمايد ؟ چه وقت و در كدام روز زندگىاش فرمان به عدالت مىداده و بر راه راست دين بوده است ؟ در روزهاى معاصر پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله كه با رفتار زنندهاش در شب وفات دختر پيامبر دل آن حضرت را آزرد . « 5 » از دورهء حكومتش هم طومارها خلافكارى داريم و تاريخ آكنده است از لغزشها و خطاها و گناهانش ، چنان كه مولاى متقيان به اين دوره از حيات عثمان اشاره نموده است . آنجا كه به مردم مصر مىنويسد : به مردمى كه وقتى در زمين خدا سر از حكمش پيچيده گشت و حق و قانونش از ميان برده شد ، به خشم آمدند . در آن هنگام انحراف از اسلام بر نيكوكار و زشتكار و بر مقيم و مسافر سيطره يافت و چنان بود كه نه به رويهء نيكوى اسلامى پناه برده مىشد و نه از رويهء زشت غير اسلامى يكديگر را نهى مىنمودند . « 6 » ابو ايوب انصارى نيز از آن چنين ياد كرده است : اى خداپرستان ! دورهء انحراف از اسلام و تجاوزگرى ديروزى را به ياد نمىآوريد كه همهء خلق را فرا گرفته بود و در كشور اسلامى شيوع يافته و چنان گشته بود كه صاحب حق محروم مانده و مورد دشنام و اهانت قرار گرفته بود و بر
هامش
( 1 ) . نحل 16 / 76 .
( 2 ) . طبقات ابن سعد : 3 / 41 .
( 3 ) . الرياض النضرة : 2 / 103 .
( 4 ) . معارف ابن قتيبه 194 . عكرمه آزاد شدهء ابن عباس بوده است . ( م )
( 5 ) . رك : الغدير ( متن عربى / چ 5 ) : 8 / 231 ، 280 و 9 / 327 .
( 6 ) . همان : 9 / 74 .