نيامده باشد ! و چه بسيارند چنين موجوداتى در سند رواياتى كه در فضايل عثمان و همكارانش نقل مىشود ، موجوداتى كه هنوز مادر دهر آنها را نزاده است و صورت وجود نيافتهاند ، بلكه ساختهء خيال غرضورزان و فضيلتبافان و مزوران و دغلبازانند .
نمىدانم آيا عثمان اين كرامت را كه در حق خويش ادعا نموده ، فقط در گوش عبد اللّه بن سلام گفته است ؟ يا نه ، او يا عبد اللّه بن سلام به همهء اصحاب اطلاع دادهاند و ايشان ماجرا را خواب و خيالى شمرده ، و دليل و حجت ندانستهاند تا به آن ترتيب اثر بدهند ، يا وقتى به اطلاعشان رسيده كه كار از كار گذشته و كارد به استخوان رسيده و نوشداروى پس از مرگ سهراب را مىمانسته است ؛ در آن هنگام كه حجت عليه عثمان تمام گشته و امت عليه وى مجتمع و متفق شده و اجماع كرده است ، و امت هرگز بر خطا اجماع نخواهد كرد .
نكتهء قابل دقت ديگرى در آن روايت هست و آن در مورد روزه داشتن عثمان در روز مرگ است ، زيرا عدهاى از مورخان كشته شدن وى را دو روز پس از عيد قربان دانستهاند .
بلاذرى به استناد روايتى از ابو عثمان نهدى ، چنين نظرى ابراز داشته است « 1 » ، و واقدى نيز همان روايت را در مورد روز كشته شدن وى ثبت كرده و مبرد همين روايت را ترجيح داده است « 2 » ، و ابو عمر « 3 » و ابن جوزى « 4 » و ابن حجر هيثمى « 5 » و عسقلانى « 6 » و سيوطى « 7 » و ديار بكرى « 8 » ، و از مؤلفان معاصر ، على فكرى « 9 » همگى آن را آوردهاند . به عقيدهء آن جماعت ، روزه گرفتن در سه روزهء پس از عيد قربان جايز نيست ، و اين نظر ابو حنيفه و شافعى است و مالك آن را براى غير ممتنع جايز نمىداند . « 10 » ابن عماد حنبلى مىنويسد :
اينكه عثمان مىگويد : پيامبر به من فرمود : نزد ما افطار خواهى كرد ، مقصود اين است كه اولين غذايى كه خواهى خورد ، نزد ما خواهد بود ، نه اينكه افطار روزهات نزد ما خواهد
هامش
( 1 ) . انساب الاشراف : 5 / 86 .
( 2 ) . الكامل : 2 / 241 .
( 3 ) . الاستيعاب : 2 / 477 .
( 4 ) . صفة الصفوة : 1 / 117 .
( 5 ) . الصواعق 66 .
( 6 ) . تهذيب التهذيب : 7 / 141 .
( 7 ) . تاريخ الخلفاء 109 .
( 8 ) . تاريخ الخميس : 2 / 258 ، 264 .
( 9 ) . احسن القصص : 3 / 164 .
( 10 ) . المحلى ، ابن حزم : 7 / 28 ؛ نيل الاوطار : 4 / 353 .