پدرانشان نرسيده است ؟ « 1 » اين جز دروغ هيچ نيست . « 2 »
بررسى مناقب ساختگى براى عثمان
تا اينجا صفحهاى از زندگانى عثمان را از نظر گذرانديم ، صفحهاى كه نمىدانم صفحهء سپيد حيات اوست يا سياهتر از ديگر صفحاتش ؟ به هرحال ، كسى كه آن را به تحقيق از نظر گذرانده و مورد تأمل و دقت قرار داده باشد ، به روحيات و پايه و مقامش پى برده است . مفصّل برگزار كردن آن نيز به همين جهت بود ، تا در اثناى كاوش و پژوهش و سنجش ، مقياس و شناختى به دست آمده باشد و ما را در بررسى و ارزشيابى رواياتى كه دربارهاش هست ، به كار آيد ، و بتوانيم در پرتو آن و با شناخت قطعى و دقيقى كه از او به عمل آوردهايم ، آنها را بسنجيم و تكليف را معيّن نماييم . در نتيجه ، هرچه را با آن مطابق آمد ، ثابت بدانيم و نگاهداريم و هرچه را كه غير منطقى بود ، به دور افكنيم ، مطابق خاصه رواياتى را كه در تمجيد و فضايلش هست و بسيارى را از روى مبالغه و غلو ساختهاند .
آنچه تاكنون آورديم از زشتخويى و بدسرشتى و خلافكارىاش ، و مواردى كه تن به غرايز و اميالش سپرده يا بدكردارى نموده و در حكومت و اداره خشونت و بيداد به خرج داده است و راه نه از دين ، بلكه از شهوت جسته و سر از قانون اسلام پيچيده و پستى نموده است و نيز سست رايى و بدزبانى و ديگر كارها كه هم ناپسند است و هم بد عاقبت ، و مايهء كيفر آخرت ، به هيچ محققى مجال اين را نمىدهد كه رواياتى را كه در فضايل و مكارم وى به دروغ ساخته و رواج دادهاند ، باور دارد ، خواه سند آنها سست باشد و خواه محكم ، چنان كه آرا و نظريات اصحاب پيش كسوت پيامبر اكرم كه پيشتر در همين جلد « 3 » از نظرتان گذشت ، مجالى براى اين باقى نمىگذارد كه بحث از صحت آن روايات ساختگى كه در تمجيد و تعريف عثمان هست ، پيش آيد تا چه رسد به بحث از اثبات آن . در مضمون آن روايات دروغين ، خواه آنها كه مرسل است و سندش ناتمام و
هامش
( 1 ) . مؤمنون 23 / 68 .
( 2 ) . ص 38 / 7 .
( 3 ) . رك : الغدير ( متن عربى / چ 5 ) : 9 / 69 - 168 .