داشته است . همانطور كه سكوت و تشويق و شركت و همداستانى همهء مهاجران و انصار و بالاخره جماعت پرشمار اصحاب پيامبر اكرم معنىدار بوده است . شايد امام عليه السّلام در آن بحران و تنگناى دهشتناك ، موضع بيطرفى اختيار كرده و اختيار بيطرفى را در برابر آنچه جريان داشته ، جايز و روا مىدانسته است ؟ من نمىدانم .
به آسانى نمىتوان گفت كه بيشتر اصحاب از آن حوادث و جريانات بىاطلاع بودهاند يا تصور نمىكردهاند كه كار به جاهاى باريك بكشد يا از آن جريانات ناراضى بودهاند ، زيرا آن حوادث به هيچ وجه ناگهانى نبوده كه بتوان ادعا كرد در برابر كار انجام شده قرار گرفتهاند يا فرصت اقدام و مخالفت و ممانعت از ايشان سلب شده يا جريان امر به اطلاعشان نرسيده است . بىترديد گفتگو و فعاليت سياسى و تبليغاتى بيش از دو ماه به طول انجاميده است و در طول اين مدت اجتماعكنندگان هيچ تقاضايى از خليفه جز اين نداشتهاند كه دست از ارتكاب بدعتها و خلافكارىهايش بردارد و اگر نمىخواهند دست بردارد ، از خلافت استعفا بدهد ، و او را تهديد مىكردهاند كه اگر به يكى از اين دو تقاضا و پيشنهاد تسليم نشود ، او را حتما خواهند كشت ، و بانگ اين تقاضاها و شعارها در فضاى كشور از شرق تا غرب و از شمال تا جنوب طنينافكن گشته بوده است . همه مىشنيده و مىديدهاند كه عثمان يك بار توبه مىنمايد و بار ديگر مىگويد حاضر نيست از حكومت استعفا بدهد و مخالفانش را تهديد مىكند كه اگر او را بكشند ، عواقب سويى خواهد داشت . هرگاه اصحاب چنين رأيى دربارهء عثمان نمىداشتند ، مىتوانستند به زور يا با پند و ارشاد مردم را پراكنده سازند و نگذارند كار به قتلش بيانجامد ، لكن بر خلاف آنچه به ايشان نسبت مىدهند ، از هيچيك از اصحاب روايتى نرسيده كه آن را ثابت نمايد يا به ذهن آورد . از طرف ديگر ، روايات تاريخى بسيارى آورديم دربارهء نظريه و عقيدهء اصحاب نسبت به عثمان كه اگر نگوييم ثابت مىكند همگى در مخالفت با وى و محكومكردن رويه و كارهايش و خشنودى از آنچه بر وى رفته ، همداستان و سهيم بودهاند ، حداقل اين فرضيهء نادرست را كه آنها نظر خوشى با او داشتهاند ، تخطئه مىكند .
حتى هيچكس نقل نكرده كه يكى از اصحاب وقتى صداى قاتل عثمان را شنيد كه سه
الغدير ( فارسى ) — صفحة 311
مساهمون: الشيخ عبد الحسين الأميني (العلامة الأميني)
ص٣١١