دربارهء مدت محاصره
نكتهاى كه در ميان روايات تاريخى جلب نظر مىكند ، اختلافى است كه در مدت محاصره به نظر مىرسد . اين اختلاف در ظاهر معنى روايات تاريخى است ، و با دقت لازم دانسته مىشود كه هريك به جنبهاى از حقيقت اشاره دارد ، و مىتوان ميانشان وفق داد و زمان حقيقى محاصره را به طور تقريب دريافت .
واقدى مىنويسد : او را 49 روز در محاصره داشتند . زبير مىگويد : او را دو ماه و بيست روز در محاصره داشتند ، و به روايتى ديگر : او را چهل شب در محاصره داشتند .
ابن كثير مىنويسد : محاصره بيش از يك ماه طول كشيد ، و گفتهاند بيش از چهل و چند روز . شعبى مىگويد : مدت محاصره 22 شب بوده است . به موجب يكى از روايات طبرى ، مدت محاصره 40 شب بوده و از وقتى كه انقلابيون استانها به مدينه آمدهاند تا كشته شدن عثمان 70 شب طول كشيده است . در بعضى روايات آمده كه عثمان را 20 روز پس از ماجراى جهجاه كه قبلا نقل شد « 1 » ، به محاصره درآوردهاند ، و از اين گونه روايات . ممكن است هريك از اينروايات به قسمتى از مدت دو محاصره يا مدت يكى از آن دو اشاره داشته باشد ، يا مبدأ محاصره را وقتى گرفته باشد كه انقلابيون به مدينه رسيدند و در اطراف خانهء عثمان اردو زدند و جمع شدند ، يا آغاز محاصره را هنگامى گرفته باشد كه او را در فشار گذاشتند و عرصه را بر او تنگ نمودند ، يا آنگاه كه مانع ورود آب به خانهاش شدند ، يا آن زمان كه از آمد و شد مردم به خانهاش جلوگيرى كردند ، يا مبدأ محاصره را وقتى شمردهاند كه مخالفان استانها به مدينه آمدند ، و يا زمانى كه مردم مدينه به گرد خانهء عثمان به ايشان پيوستند . بدينسان مىتوان آن روايات را با هم جمع كرد و وفق داد و ترتيب زمانى حوادث مهمى را كه با اجتماع مردم عليه عثمان و قتل وى ملازمه داشته ، به دست آورد .
هامش
( 1 ) . رك : الغدير ( متن عربى / چ 5 ) : 9 / 124 .